ବିଦ୍ୱାନ୍ ଋଷି ମହାର୍ଷିମାନେ କହିଲେ— “ତର୍କ ଶବ୍ଦର ମୂଳ ଅର୍ଥ ‘ହନ’ ଅଟକାଇବା, ଅର୍ଥାତ୍ ଅନ୍ୟେ ଯେଉଁଥିରେ ଅସ୍ୱୀକୃତି କରନ୍ତି, ତାହାକୁ ତର୍କ ବୋଲାଯାଏ। ସେପରି, କୌଣସି ବାକ୍ୟର ଅର୍ଥ ନିର୍ଣ୍ୟୟ କରିବାକୁ ‘ଲକ୍ଷଣ’ ବୋଲାଯାଏ। ‘ପ୍ରଶଂସ’ ଶବ୍ଦଟି ‘ଶଂସ’ ଧାତୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯାହା ଉତ୍ତମ ଗୁଣକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥାଏ। ଏହିପରି କରିବା ଉଚିତ୍—ଏହାକୁ ନିୟୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ଅର୍ଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୂରସ୍ଥ, ପ୍ରାଚୀନ ନିୟମ, ତାହାକୁ ‘ପୁରାକଳ୍ପ’ କୁହାଯାଏ। ମନ୍ତ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କଳ୍ପ ଏବଂ ପବିତ୍ର, ବ୍ୟାପକ ନିଗମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଧାରଣା ଗଢ଼ାଯାଇଛି। ଯେପରି ଏହା ଏପରି, ସେପରି ତାହା ଓ ତାହାପରି ଏହା—ଏହି ରୂପେ ଉପମା ଦିଆଯାଏ। ଏପରି ଆରମ୍ଭରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ସୁରକ୍ଷା କୁଶଳମାନେ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ। ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କ୍ରିୟାରେ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଥିଲା। ଯେ ସୂତ୍ର ଅନବଶ୍ୟକ ଓ ଦୋଷରହିତ, ସୂତ୍ରଗ୍ୟମାନେ ତାହାକୁ ଏହିପରି ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି। ଏହିଠାରେ ଶିଷ୍ୟମାନେ ପଚାରିଲେ— “ପୁନି କିପରି ବେଦ ବିଖଣ୍ଡିତ ହେଲା? ଏହି କଥା ଆମକୁ କୁହ, ମହାପ୍ରଜ୍ଞ!” ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ମନୁଙ୍କୁ କହିଥିଲେ— “ବେଦକୁ ରକ୍ଷା କର, ମହାପ୍ରଜ୍ଞ!” କାଳର ଦୋଷରୁ ସମସ୍ତ ବେଦ ନିଜ ନିଜ କ୍ରମରେ ଗୁପ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା। କୃତ ଯୁଗରେ ମାତ୍ର ଦଶହଜାରମାନ୍ୟ ଅଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିଲା। ବେଦ ନାଶ ହେବା ନିମିତ୍ତେ ବେଦୀୟ କ୍ରିୟା ଅବଶ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ବେଦ ଧ୍ୱଂସ ହୁଏ; ତାପରେ ସମସ୍ତ କିଛି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ପୁନି, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୃତ ଯଜ୍ଞ ଦଶଗୁଣ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ କରେ। ପ୍ରଭୁ ଏକ ଚତୁର୍ପଦ ବେଦକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏହିପରି ଏହି ବର୍ତ୍ତମାନ ଯୁଗରେ ବେଦର ବ୍ୟବସ୍ଥା ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ନିର୍ମାଣ କରିଛି। ଏହି କଥା ତୁମେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଓ ପରୋକ୍ଷ ଭାବରେ ବୁଝ, ଯେପରି ମୁଁ ଘୋଷଣା କରୁଛି। ବ୍ୟାସ, ଯିଏ ଦ୍ୱାଇପାୟନ ଭାବେ ପରିଚିତ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ନିତ୍ୟ ଅଂଶ। ବେଦର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେ ଚାରିଜଣ ଶିଷ୍ୟ ନେଇଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପୈଳ ଚତୁର୍ଥ, ଲୋମହର୍ଷଣ ପଞ୍ଚମ। ସେ ବୈଶମ୍ପାୟନଙ୍କୁ ଯଜୁର୍ବେଦର ବ୍ୟାଖ୍ୟାତା କରିଥିଲେ। ସେପରି ସୁମନ୍ତୁ ନାମକ ଉତ୍ତମ ଋଷିଙ୍କୁ ଅଥର୍ବବେଦର ଅଧ୍ୟାପକ କରିଥିଲେ। ଏବଂ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ପ୍ରଭୁ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଏପରି ଚାରି ପ୍ରକାର ପ୍ରହିତ ନିର୍ମିତ ହେଲେ, ଏବଂ ସେ ଯଜ୍ଞର ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ସେ ସାମଗାନ୍ ଉପରେ ଉଦ୍ଗାତା, ଅଥର୍ବବେଦରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଦବୀ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ। ଯଜୁର୍ବେଦ ଦ୍ୱାରା ହୋତାକୁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ। ଏବଂ ଅଥର୍ବବେଦ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ନିର୍ବାହ କରାଯାଇଥିଲା। ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ, ପୁରାଣ ଅର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ ଜଣେ ପୁରାଣ ସଂହିତା ରଚନା କରିଥିଲେ। ଯହেতୁ ଏହା ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ୟବହୃତ, ଏହାକୁ ଯଜୁର୍ବେଦ ବୋଲି ଶାସ୍ତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ। ଶତଗୁଣ ଶକ୍ତିରେ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ, ସେ ବେଦପାରଙ୍ଗତ ପ୍ରହିତମାନଙ୍କ ସହିତ— ପୈଳ ଋଗ୍ବେଦ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ପୁନି ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ। ପ୍ରଥମ ଭାଗ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମତ୍ତକୁ, ଦ୍ୱିତୀୟ ବାଶ୍କଳକୁ ଦେଇଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସେବା ଓ ମଙ୍ଗଳରେ ଲିନ୍, ସେମାନେ ପାଇଁ ଏକମାସ ପରିଚ୍ଛେଦ କରି ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ। ତୃତୀୟ ଭାଗ ପରାଶରଙ୍କୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ। ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମଣ୍ଡୂକ ନାମକ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ। ପବିତ୍ର ପରିଚୟ ଥିବା ସତ୍ୟଶ୍ରବାଙ୍କୁ, ଯିଏ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ସେ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ। ସେ ସତ୍ୟଶ୍ରୀ, ମହାତ୍ମା, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ସେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଏହିପରି ବେଦ ଓ ପୁରାଣର ଗଭୀର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ଆଜିଯାଏ ସଂସ୍କୃତି ଓ ଧର୍ମର ଅମୂଲ୍ୟ ଧାରା ଭାବରେ ବହିଚାଲିଛି।