ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ରଚନା କରିଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ 'ମିଶ୍ରା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରମାନେ ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ସମ୍ପର୍କରେ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ଜନ୍ମର ଦୁଃଖର ଉପାୟ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଏ। ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରର ରଚୟିତାମାନେ ତାଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ସର୍ବଦା ସବୁଠାରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ବୃହସ୍ପତି, ଶୁକ୍ର, ବ୍ୟାସ ଓ ସରସ୍ୱତ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ମହାନ ଋଷି। ପରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଯେଉଁମାନେ ଅଧିକ ବୁଦ୍ଧିମତ, ସେମାନେ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲେ। ସେଇଁ ସମୟରେ ବୟସ ଦ୍ୱାରା କାହାକୁ ଋଷି ବୋଲି ମନାଯାଏନି। କାରଣ, ବୟସରେ ଛୋଟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଶିକ୍ଷାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏକ ଋଷିଙ୍କୁ ପରିଚୟ କରାଯାଏ। ଯାହାକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଶେଷ ଦିଆଯାଏ, ଶିକ୍ଷିତମାନେ ତାହାକୁ 'ଋଚ୍' ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ଯାହାର ଶେଷ ଅଧିକ ଅଟୁଟ ଥାଏ, ସେଉଁଠି 'ଯଜୁସ୍' ବୋଲି ଘୋଷିତ। ପଞ୍ଚମଟିକୁ 'ପ୍ରତିହୋତ୍ର', ଷଷ୍ଠଟିକୁ 'ଉପଦ୍ରବ' ବୋଲାଯାଏ। ଏହାକୁ 'ପଞ୍ଚବିନ୍ଧ୍ୟ', ଏବଂ 'ହ୍ରୀଂ' ଅକ୍ଷର ବୋଲାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପବିତ୍ର 'ପ୍ରଣବ' ଅକ୍ଷର ବ୍ୟତୀତ। ଏଠାରେ ଆକାଂକ୍ଷା, ଶୋକ ଓ ବିଳାପ ଗଣନା କରାଯାଏ। ଏହିମାନେ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଲକ୍ଷଣ। ରୂପ, ନିନ୍ଦା, ସ୍ତୁତି, ଅପମାନ ଓ ସନ୍ତୋଷ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। ମୁଁ ଏବେ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ଚବିଶଟି ବିଭାଗର ଲକ୍ଷଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଶାପ, ପ୍ରତିଶାପ, ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଉତ୍ତର ମଧ୍ୟ ଏହି ବିଭାଗରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ବିଭାଗ, ଅଭିଯୋଗ, କଥା, ନିଷ୍କର୍ଷ ଓ ବିକଳ୍ପ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ରହିଛି। ବିଳାପ—ଏଭଳି ଚବିଶଟି ପ୍ରକାରର ମନ୍ତ୍ର ଗଣନା କରାଯାଏ। କାରଣ, ପରିଭାଷା, ନିନ୍ଦା, ସ୍ତୁତି, ସନ୍ଦେହ ଓ ଧନରାଶି—ଏବଂ ଉପମା—ଏହି ଦଶଟି ହେଉଛି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶାସ୍ତ୍ରର ପ୍ରମୁଖ ପଦ୍ଧତି। କାରଣକୁ 'ହନ୍' ଧାତୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘୋଷିତ ଯେଉଁ କଥା ବିପରୀତ କରେ। ପରିଭାଷା ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେଠି ଉଚ୍ଚାରିତ ବାକ୍ୟର ଅର୍ଥ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଏ। 'ଶଂସ୍' ଧାତୁ ଓ 'ପ୍ର' ପ୍ରତ୍ୟୟରୁ 'ସ୍ତୁତି' ଅର୍ଥାତ୍ ଗୁଣର ବର୍ଣ୍ଣନା। ଏହିପରି କରିବାକୁ ଯାହା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଏ, ସେଉଁଠି 'ବିଧି' ବୋଲାଯାଏ। ଯାହାର ଅର୍ଥ ବହୁତ ପୁରୁଣା ଓ ଦୂରସ୍ଥ, ସେଉଁଠି 'ପୁରାକଳ୍ପ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମନ୍ତ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କଳ୍ପ ଓ ପବିତ୍ର, ବିସ୍ତୃତ ନିଗମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଯେପରି ଏହା ଏଭଳି, ସେପରି ତାହା ମଧ୍ୟ—ଏହିପରି ଉପମା ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ତଥ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ଏଭଳି ଆରମ୍ଭରେ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥିଲେ। ଏବଂ କ୍ରିୟାଗତ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ବିନ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରୂପରେ ହୋଇଥିଲା। ଯେଉଁ ସୂତ୍ର ଅତିରିକ୍ତ ଓ ଦୋଷରହିତ, ସେଉଁଠି ସୂତ୍ରଜ୍ଞମାନେ ଏହାକୁ ଏଭଳି ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ଉତ୍ସୁକ ଶ୍ରୋତାମାନେ ପଚାରିଲେ—ବେଦ କେମିତି ପୁଣି ବିଭକ୍ତ ହେଲା? ଏହା ଆମକୁ କୁହ, ମହାପ୍ରଜ୍ଞ। ବ୍ରହ୍ମା ମନୁଙ୍କୁ କହିଥିଲେ—"ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ବେଦର ସୁରକ୍ଷା କର।" କାଳର ଦୋଷରେ ସମସ୍ତ ବେଦ ତାଙ୍କ-ତାଙ୍କ ଅନୁକ୍ରମରେ ଗୁପ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା। କୃତ ଯୁଗରେ କହାଯାଏ, କେବଳ ଦଶହଜାରମାନ୍ୟ ଅଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଗଲା। ବେଦ ନାସ୍ତ ହେବା ନିମିତ୍ତେ ବେଦିକ କ୍ରିୟା ଅବଶ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଯେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞ ନାସ୍ତ ହୁଏ, ବେଦ ନଶ୍ୱର ହୁଏ; ତାପରେ ସମସ୍ତ କିଛି ନଶ୍ୱର ହୋଇଯାଏ। ପୁଣି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୃତ ଯଜ୍ଞ ଦଶଗୁଣ ଓ ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା ପୂରଣ କରେ। ପ୍ରଭୁ ଏହି ଚତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଣ ବେଦକୁ ଏକ ଚାରିଟି ଅଂଶରେ ବିଭକ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏହିପରି ଏହି ବର୍ତ୍ତମାନ ଯୁଗରେ ବେଦର ବ୍ୟବସ୍ଥା ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିଛି। ଏହାକୁ ଦୃଢ଼ ଓ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ବୁଝ, ମୁଁ ଏହା କହୁଛି।