ମୁଁ ଏଠାରେ ତୁମକୁ ମନ୍ବନ୍ତର ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିବି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏକ ନୂତନ ପରମ୍ପରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରଳୟ କାଳରେ ମଧ୍ୟ, କେବଳ ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ହିମ୍ସା ଅପବାଦ ରୂପେ ରହିଯାଏ। ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସ୍ତୋତ୍ର ରହିଛି—କିଛି ଦ୍ରବ୍ୟ ପାଇଁ, କିଛି ଗୁଣ ପାଇଁ, ଏବଂ କିଛି ଫଳ ପାଇଁ ଉପସ୍ଥାପିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଦେବତାମାନେ ସେହି ଅନୁସାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏପରି ଭାବେ ମନ୍ତ୍ରମାଳାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଚାରିପ୍ରକାର ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ। ଋଷିମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି। ଏହି ତପସ୍ୟାର କାରଣ ହେଉଛି ଅସନ୍ତୋଷ, ଭୟ, ବେଦନା, ସୁଖ ଏବଂ ଦୁଃଖ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର ଅନୁଭୂତି। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଋଷିମାନଙ୍କ ମହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟରେ କହିବି। ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ମୁଁ ଋଷିମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ଉପସ୍ଥାପନ କରିବି। ଯେତେବେଳେ ବେଦ ଅଖଣ୍ଡ ଏବଂ ଅନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାରେ ଅନ୍ଧକାରରେ ବିଲୀନ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଚେତନା ଓ ବୁଦ୍ଧି ପ୍ରଥମେ ଆସିଥାଏ, ଏବଂ ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା କ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ନିଜର ଗୁଣାନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ବିଷୟ ଓ ବିଷୟୀର ସମ୍ପର୍କ, ଅର୍ଥ ଓ ଅର୍ଥବତ୍ତାର ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି କ୍ରିୟା ଚାଲିଥାଏ। ପରେ, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମାନିଫେଷ୍ଟ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ନେଇ ବିଭାଗ ମଧ୍ୟ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଏହା ଏକ ଅନ୍ୟକୁ ଅନ୍ୟ ଭଳି। ଯେପରି ଅଗ୍ନିରୁ ଝିଙ୍କା ତାରା ଉଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ଏକା ସମୟରେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଅନ୍ତି। ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅଗ୍ନିଜ୍ୱାଳା ଅଚାନକ ଦେଖାଯିବା ଭଳି ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଘଟେ। ସେଇ ମହାତ୍ମା ନିଜ ଦେହରେ ଏଠାରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲେ। ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଅନ୍ଧକାର ପାରେ ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ। ବିକାଶଶୀଳ ଜୀବର ବୁଦ୍ଧି ଚାରି ପ୍ରକାର ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାର ଜନ୍ମଜାତ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ମଣିଷ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟମାନ। କାରଣ ତ, ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞତା ଏହାରେ ନିର୍ଭର କରେ କିମ୍ବା ଏଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ବୁଦ୍ଧି ଏଠାରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବାରୁ ଏହା ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ। ଏପରି ଭାବେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଉନ୍ମୋଚିତ ହୁଏ। ଏହି ବୁଦ୍ଧି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନକୁ ଅନୁଭବ କରିଥିବାରୁ ଏହାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦର୍ଶନ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଏହା ସ୍ୱୟଂ ସ୍ଥିତି ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ‘ଦ୍ରଷ୍ଟା’ କୁହାଯାଏ। ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ ଥିବାରୁ ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ଏହିପରି ଯେଉଁମାନେ ବୁଦ୍ଧିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାଋଷି ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏହି ମହାଋଷିମାନେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଅହଂକାର ଓ ତପସ୍ୟାରେ ନିପୁଣ ହୋଇଥାନ୍ତି। ଋଷିଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଋଷିକା ଭାବରେ ପରିଚିତ, ସମ୍ପର୍କ ଓ ଗର୍ଭଧାରଣ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ସେହି ସାତ ଋଷି ଏବଂ ତାଙ୍କର ବଂଶଜମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟର ଦ୍ରଷ୍ଟା। ସେମାନେ ଦୈବ ନିୟମ ଓ ତାହାର ବିଶେଷ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦେଖିପାରିଥିବାରୁ ଋଷି ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଅବ୍ୟକ୍ତ ଆତ୍ମା, ମହତ୍ତ୍ୱ ଆତ୍ମା, ଏବଂ ଅହଂକାର ଆତ୍ମା—ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ବିଷୟ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏବେ ଏହି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଋଷିବଂଶ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ମନୁ, ଦକ୍ଷ, ବଶିଷ୍ଠ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ—ଏହି ଦଶ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏହି ଋଷିମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବରେ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଥିବାରୁ ମହାଋଷି ଭାବେ ପରିଚିତ। କାବ୍ୟ, ବୃହସ୍ପତି, କଶ୍ୟପ ଓ ବ୍ୟାବନ; କର୍ଦ୍ଦମ, ବିଶ୍ରବାସ, ଶକ୍ତି ଏବଂ ବାଳଖିଲ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଆସନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଋଷିମାନଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେଉଁମାନେ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।