ଏକ ସମୟରେ ଧର୍ମର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ବିବେଚନା ହେଉଥିଲା। ଏଠାରେ ଅନେକ ଗୁଣ ଓ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ବିବେଚିତ ହୁଏ। ନିୟମିତ ଶମନ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେବାକୁ ଯାହା ଏକ ତପସ୍ୟାର ଚିହ୍ନ। ଏଠାରେ ମିଥ୍ୟା କଥା କିଛି ଉପଜେ ନାହିଁ—ଏହି ହେଉଛି ଶାନ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ। ଯିଏ ପ୍ରକୋପିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧିତ ହେଉନାହିଁ, ସେ ନିଜକୁ ସଂଯମିତ ମଣିଷ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ। ଯିଏ ଯୋଗ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଦାନ କରେ, ତାହା ଦାନର ସଠିକ୍ ଚିହ୍ନ। ଏହି ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉପକାର ନିମିତ୍ତେ ହୁଏ, ନିମ୍ନତମ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଲାଭ ପାଇଁ। ଧର୍ମ ଭାରତୀୟ ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଏହା ଜୀବନର ଚରଣ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ବିଭକ୍ତ। ଅପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ କରିବା ନାହିଁ, ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ କରିବା ଏହି ଧର୍ମର ଅଂଶ। ତ୍ୟାଗ ଅର୍ଥାତ୍ କର୍ମର ଅନୁଷ୍ଠିତ ଓ ଅନନୁଷ୍ଠିତ ଦୁଇଟିକୁ ଛାଡିବା। ଯେଉଁ ବିଭେଦ ଦେଖାଯାଏ, ସେମାନେ ସଂଜ୍ଞା ଅବସ୍ଥାରେ ବସୁତାର ମୂଳ ରୂପ ରୂପାନ୍ତର। ଏହି ସମସ୍ତ ଉପଧର୍ମର ଲକ୍ଷଣ ଭାବେ ମନେ ରଖାଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ମନ୍ୱନ୍ତର ନିୟମ ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ବିବରଣ ଦିଆଯିବ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଭିନ୍ନ ପରମ୍ପରା ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ନାଶ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ମାନ୍ତ୍ର ଛାଡି ଅନ୍ୟ ସବୁ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ପଦାର୍ଥ, ଗୁଣ ଓ ଫଳ ନିମିତ୍ତେ ଅନେକ ଷ୍ଟୋତ୍ର ରହିଛି। ପ୍ରତି ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଦେବତାମାନେ ନିଜ ରୂପରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ମନ୍ତ୍ର ଗୋଷ୍ଠୀର ଉତ୍ପତ୍ତି ଚାରିପ୍ରକାର। ଋଷିମାନେ ଏକ ଉଚ୍ଚ ଓ ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି। ଏହି ତପସ୍ୟା ପାଞ୍ଚ ଦୁଃଖ—ଅସନ୍ତୋଷ, ଭୟ, ବେଦନା, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏବେ ଋଷିମାନଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଓ ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିବରଣ କରାଯିବ। ବେଦ ଅଖଣ୍ଡ ଓ ଅନିଶ୍ଚିତ ଅବସ୍ଥାରେ, ଅନ୍ଧକାରରେ ବିଳୀନ ଥିଲା। ପ୍ରଥମେ ଚେତନା ଓ ବୁଦ୍ଧି ପ୍ରକାଶ ପାଇଲା, ଚେତନା ଦ୍ୱାରା କ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ସତ୍ତ୍ୱ ଚେତନାର ନିୟମରେ ନିଜ ଗୁଣ ଅନୁସାରେ କାମ କରେ। ବିଷୟ-ବିଷୟୀ ଓ ଅର୍ଥ-ଅର୍ଥବତ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା, ମହତ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡିକ କ୍ରମେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି। ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକ ଦ୍ୱାରା ତତ୍ତ୍ୱର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଂଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଭଳି ସମୟ ସହିତ ଉପଜେ। ଅନ୍ଧକାରରେ ଅଗ୍ନିକିଟା ଦେଖାଯାଇଥିବା ଭଳି ଏହି ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ। ସେଇ ମହାତ୍ମା ନିଜ ଶରୀରରେ ସେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ମହତ ଅନ୍ଧକାର ପରେ ନିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ହେଉଛି। ବିକାଶଶୀଳ ଜୀବର ବୁଦ୍ଧି ଚାରିପ୍ରକାର ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ମଣିଷରେ ଏହି ବୁଦ୍ଧି ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ବା ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ବୁଝିବାକୁ ପଡିବ। କ୍ଷେତ୍ରର ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଏହାରେ ନିର୍ଭର କରେ, କିମ୍ବା ଏହାରୁ ଉପଜେ। ବୁଦ୍ଧି ଏହାରେ ନିର୍ଭର କରିଥିବାରୁ ଏହା ଜ୍ଞାନର ରୂପ। ଏଭଳି, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଉନ୍ମୋଚିତ ହୁଏ। ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚକୁ ଦେଖିପାରିବାରୁ, ଏହାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦ୍ରଷ୍ଟି ସ୍ଥିର ହୁଏ। ଏହା ନିଜ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ, ଏହାକୁ 'ଦ୍ରଷ୍ଟା' କୁହାଯାଏ। ମହତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ, ଏହି ମହତ ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ଏହି ଉଚ୍ଚ ବୁଦ୍ଧିର ତତ୍ତ୍ୱ ଦେଖିପାରିବା ଲୋକଙ୍କୁ 'ମହାର୍ଷି' କୁହାଯାଏ। ଏହି ମହାର୍ଷିମାନେ ଦ୍ରଷ୍ଟାର ଅବସ୍ଥା ପାଇଁ, ଅହଂକାର ଓ ତପସ୍ୟାର ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଅর্জନ କରନ୍ତି।