ଦାନ, ସତ୍ୟବାଦିତା, ତପସ୍ୟା, ଜ୍ଞାନ, ଶିକ୍ଷା, ଯଜ୍ଞ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଏବଂ ଦୟା—ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ମାନ୍ୟ ଲୋକ, ମନୁ ଏବଂ ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ସଦା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥାନ୍ତି। ଏହି ଧର୍ମର ଅନୁଷ୍ଠାନ ଶ୍ରବଣ କରି ଜଣାଯାଇଥିଲେ 'ଶ୍ରୌତ', ସ୍ମୃତି ମାନେ 'ସ୍ମାର୍ତ' ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଏବେ ମୁଁ ଏଠାରେ ଧର୍ମର ଉପାଙ୍ଗ ଏବଂ ଲକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ସତ୍ୟର ଚିହ୍ନ ହେଉଛି—ଯଥାର୍ଥ କଥା କହିବା। ତପସ୍ୟାର ରୂପ ହେଉଛି—ଅତି କଠିନ ଏବଂ ସହିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃସାଧ୍ୟ। ପୁରୋହିତମାନେ ଏବଂ ହୋମ ଉପକରଣର ଏକତା—ଏହାକୁ ଯଜ୍ଞ କୁହାଯାଏ। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଭାବରେ ଦେଖିବା—ଏହି ଦୟା। ମନ, କଥା ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସହିବା—ଏହାକୁ କ୍ଷମା କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟର ଧନ ନେଇନଥିବା—ଏହା ଅଲୋଭର ଚିହ୍ନ। ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ନିଗ୍ରହ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ—ଏହି ତପସ୍ୟା। ଅସତ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ—ଏହା ଶାନ୍ତିର ଚିହ୍ନ। କୌଣସି ଉତ୍ତେଜନା ଦିଆଯାଇଲେ କ୍ରୋଧ ନହେବା—ଏହି ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାର ଚିହ୍ନ। ଯାହା ଯୋଗ୍ୟ ଗୁଣ ରଖିଛନ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବା—ଏହି ଦାନର ଲକ୍ଷଣ। ଏହି ଲକ୍ଷଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଉଚ୍ଚ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାନବ କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ, କିଛି ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ। ବେଦ ଏବଂ ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧର୍ମ ଜୀବନର ଅବସ୍ଥା ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଏ। ଅପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଘୃଣା ନକରିବା ଏବଂ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ କରିବା—ଏହି ଧର୍ମର ଅଂଶ। କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଇଥିବା ଓ ଅକରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ପରିତ୍ୟାଗ—ଏହା ତ୍ୟାଗ। ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସେସବୁ ଅଚେତନ ପଦାର୍ଥର ପରିବର୍ତ୍ତନ। ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ଧର୍ମର ଉପାଙ୍ଗ ଲକ୍ଷଣ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ମନ୍ୱନ୍ତର ଅନୁଷ୍ଠାନ ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଭିନ୍ନ ପରମ୍ପରା ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପ୍ରଳୟରେ ମଧ୍ୟ, କେବଳ ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ଅପବାଦ ରହିଥାଏ। ପଦାର୍ଥ, ଗୁଣ, ଫଳ ଉପରେ ଷ୍ଟୋତ୍ର ଅଛି। ମନ୍ୱନ୍ତରମାନେ ଯେପରି ଆସନ୍ତି, ତାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତାର ରୂପ। ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଚାରିପ୍ରକାର। ଋଷିମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି। ଏହି ତପସ୍ୟା ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଅସନ୍ତୋଷ, ଭୟ, ଯନ୍ତ୍ରଣା, ସୁଖ ଏବଂ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଏବେ ମୁଁ ଋଷିମାନଙ୍କର ଋଷିତ୍ୱର ଲକ୍ଷଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଏହି ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ମୁଁ ଋଷିମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ କହିବି। ବେଦ ଯେତେବେଳେ ଅଖଣ୍ଡ ଏବଂ ଅନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଥାଏ, ଅନ୍ଧକାରରେ ଢକିଯାଏ, ତେବେ ଚେତନା ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି ପ୍ରଥମେ ଆସେ, ଏବଂ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ସତ୍ତ୍ୱ ତାହାର ଗୁଣ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ବିଷୟ ଏବଂ ଉପାଦାନ, ଅର୍ଥ ଏବଂ ଅର୍ଥବତ୍ତାର ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା, ମହତ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଉପାଦାନରୁ ଉପାଦାନର ବିଭାଜନ ହୁଏ। ଆଗ ଦାଣ୍ଡରୁ ଝାଲି ଯେପରି ଏକସাথে ଉପଜେ, ସେପରି ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟମାନେ ଉପଜନ୍ତି। ଅନ୍ଧକାରରେ ତିଆଁପୋକା ହଠାତ୍ ଦେଖାଯାଏ। ସେଇ ମହାତ୍ମା ନିଜ ଦେହରେ ସେଠି ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ମହତ ଅନ୍ଧକାର ପରେ ତାହାର ନିଜସ୍ୱ ନିଜତା ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ।