ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରାଣର ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ, ପ୍ରଥମେ ଗୋମାତାଙ୍କ ଉଠିଆ ଠାରୁ ଶିର ଯାଏଁର ଉଚ୍ଚତା ଠିକ୍ ସତତିଛଅଠି ଆଙ୍ଗୁଠିର ମାପ ଥିବା କୁହାଯାଇଛି। ଏହିପରି, ମଣିଷ ଶରୀରର ଗଠନ ଏକ ହଜାର ଆଙ୍ଗୁଠି (କିନ୍ତୁ ଚଳିଶି ଆଙ୍ଗୁଠି କମ୍) ମାପରେ ରହିଥାଏ। ଏମିତି ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁଠି ଦେହ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେଠି ସେମାନଙ୍କର ଶରୀର ଅସାଧାରଣ ଧୀର୍ଘଦୃଷ୍ଟି ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହୋଇଥାଏ। ଏଭଳି ଦେବତା ଓ ମଣିଷଙ୍କର ଦେହର ଉଚ୍ଚତା, ଗଠନ ଏବଂ ବିଶେଷତା ବିବରଣ କରାଯାଇଛି। ଦେବଲୋକରେ ଗାଈ, ଛାଗ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଗଛମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନେ ପୁନି ପୁନି ସେଇ ଦେହରେ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ଅସ୍ଥିର ଓ ଚଳନଶୀଳ ଦେହ ତାଙ୍କର ଗଠନ ଅନୁଯାୟୀ ମାପରେ ଥାଏ। ଏବେ ପୁଣି ଶେଷ ଥିବା ନିୟମ ଓ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ ବିଷୟରେ କୁହାଯିବ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜନ୍ମଗତ ମହାପୁରୁଷମାନେ ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବାରୁ ସେମାନେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ସେମାନେ କ୍ରୋଧ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କିମ୍ବା କ୍ରୋଧ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ଏମିତି ଆତ୍ମ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଥିବା ଲୋକମାନେ ସ୍ମୃତିରେ ରହନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିବାରୁ ସେମାନେ ଦ୍ୱିଜାତି କୁହାଯାନ୍ତି। ଯିଏ ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେ ଧର୍ମବିଦ୍ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନ ଯେଉଁଠି ନୀତିରେ ଚାଲାଯାଏ, ସେଠି ଗୃହସ୍ଥଙ୍କୁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କୁହାଯାଏ। ଯିଏ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଲିପ୍ତ, ସେ ସନ୍ୟାସୀ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କୁହାଯାନ୍ତି। ଏଠାରେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଆଶ୍ରମ—ଗୃହସ୍ଥ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ବନପ୍ରସ୍ଥ ଓ ସନ୍ୟାସୀ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସେମାନେ ‘ଏହି ଧର୍ମ, ଏହା ଅଧର୍ମ’ ବୋଲି ବିଭିନ୍ନ ମତ ଦେଇ ବିଚାର କରନ୍ତି। କୌଶଳ ଅଥବା ଅକୌଶଳ, ଧର୍ମ କିମ୍ବା ଅଧର୍ମ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବିବେଚନା କରାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଆଧାର କିମ୍ବା ମହତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଅଧର୍ମ କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ଅଧର୍ମ ଦୁଷ୍ଫଳଦାୟକ ଥିବାରୁ ଗୁରୁମାନେ ତାହାକୁ ଶିଖାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଭଲ ଶିକ୍ଷା ଓ ନୀତିରେ ଅଟୁଟ, ସେମାନେ ଗୁରୁ କୁହାଯାନ୍ତି। ଯିଏ ଶାସ୍ତ୍ର ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି, ସେ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁ ଭାବରେ ଗଣ୍ୟ। ଗୃହପତିର ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଅଗ୍ନି ସହିତ ଯୋଗରେ ବେଦିକ କ୍ରିୟାର ଚିହ୍ନ ଦୁଇଟି ରହିଛି। ଏଠି, ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ପୁରାତନ ଅନୁଭବରୁ ବେଦିକ କ୍ରିୟା ଶିଖି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ। ପୂର୍ବ କାଳର ଆଚରଣକୁ ମନେ ପକାଇ ମନୁ ସେମାନେ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ। ଏହିପରି ଏହି ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମକୁ ଏଠାରେ ‘ଶିଷ୍ଟାଚାର’ କୁହାଯାଏ। ଏଠି ମନୁ ଯୁଗରେ ଯେଉଁ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ‘ଶିଷ୍ଟ’ କୁହାଯାନ୍ତି। ଏହି ‘ଶିଷ୍ଟ’ ମାନେ ଯେଉଁ ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେହି ଧର୍ମ ସମସ୍ତ କାଳରେ ଉଚିତ। କାରଣ, ଏହି ଧର୍ମକୁ ମନୁ ଓ ଶିଷ୍ଟମାନେ ସବୁବେଳେ ଅନୁସରଣ କରିଥିବାରୁ ଏହା ସଠିକ୍। ଦାନ, ସତ୍ୟବାଦିତା, ତପସ୍ୟା, ଜ୍ଞାନ, ଶିକ୍ଷା, ଯଜ୍ଞ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ଦୟା—ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ମନୁ, ଶିଷ୍ଟ ଓ ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଜଣାଯାଏ, ତାହାକୁ ‘ଶ୍ରୌତ’ କୁହାଯାଏ; ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଜଣାଯାଏ, ତାହା ‘ସ୍ମାର୍ତ’। ଏବେ ଧର୍ମର ଉପାଙ୍ଗ ଓ ଲକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ କୁହିବି। ଯଥାର୍ଥ କଥା କହିବା, ଏହା ସତ୍ୟର ଚିହ୍ନ। ତପସ୍ୟାର ରୂପ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଓ ଅସହ୍ୟ ହୁଏ। ପୁରୋହିତ ଓ ହବିର ସଂଯୋଗ ଯଜ୍ଞ କୁହାଯାଏ। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖିବା, ଏହା ଦୟା। ମନ, ବାଣୀ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସହିବାକୁ ଉପେକ୍ଷା କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟଙ୍କର ଧନ ନ ନେଇବାକୁ ଅଲୋଭ କୁହାଯାଏ। ଏଭଳି, ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରାଣର ଏହି ଅଂଶ ଆମକୁ ଦେହର ଗଠନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଶିଷ୍ଟାଚାର, ଧର୍ମ ଓ ତାହାର ମୂଳ ଗୁଣ ବିଷୟରେ ଗଭୀର ଅନୁଭୂତି ଦେଉଛି।