ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୃଷ୍ଟିରେ, ସମାନ ଭାବରେ, ପ୍ରକୃତିର ଭିନ୍ନତା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହି ଭିନ୍ନତା ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରର ଲକ୍ଷଣ ଅଟୁଟ ରହିଛି। ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଜୀବଜଗତ ସ୍ଥିର ନୁହେଁ, ସେହିଠିରେ ସବୁବେଳେ ଉତ୍ଥାନ ଓ ପତନ ହେଉଛି, ଏହି ଭାବେ ସେ ଚିରକାଳ ରହିପାରେ ନାହିଁ। ଏପରି, ଯୁଗଗୁଡ଼ିକର ଲକ୍ଷଣ ସାରାଂଶରେ କହାଯାଇଛି। ଏକ ମନ୍ବନ୍ତର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଅନ୍ତରାଳ ଅବଧିକୁ ଆବୃତ କରାଯାଏ। ଭବିଷ୍ୟତରେ ଆସିବା ମନ୍ବନ୍ତରମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବିଚାର କରିବା ଦରକାର। ସମସ୍ତ ନାମ ଓ ରୂପରେ ବିଶିଷ୍ଟ ଏହି ସତ୍ତ୍ୱମାନେ ସମାନ ଭାବେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖନ୍ତି। ଋଷିମାନେ ଓ ମନୁମାନେ ମଧ୍ୟ ସମାନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି। ପ୍ରଭୁ ସଦା ସମୟର ଲକ୍ଷଣକୁ ଏହିଠି ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ଏଠାରେ ଯୁଗଗୁଡ଼ିକରେ ଜୀବମାନଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ଏବଂ କ୍ରମାନୁସାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ଏଠି ଆସୁରୀ, ସର୍ପ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପିଶାଚୀ, ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସୀ; ପିଶାଚ, ଆସୁର, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ ସର୍ପଜନ୍ମୀ ଏମିତି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ସତ୍ତ୍ୱମାନେ ଅଛନ୍ତି। ଏମାନଙ୍କର ଦେବତା ଜନ୍ମର ଉଚ୍ଚତା ଅଠାଣବେ ଅଙ୍ଗୁଳି ପରିମାପ ହେଉଛି, ଏହା ତାଙ୍କର ସ୍ୱାଭାବିକ ମାପ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଦେବତା ଓ ଆସୁରମାନଙ୍କର ମାପ ସତ୍ତାତ୍ତରି ଅଙ୍ଗୁଳି ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ, ଏହି ମାପ କଳିଯୁଗରେ ତାଙ୍କର ଉଚ୍ଚତା ଭାବରେ ମନେ ରଖାଯାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସତ୍ତ୍ୱ ତାଙ୍କର ନିଜ ଅଙ୍ଗୁଳିକୁ ମାପ ଭାବରେ ଧରି, ପାଦ ଠାରୁ ମୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେହର ମାପ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଯୁଗରେ, ଗତ ଓ ଆଗାମୀ କାଳରେ, ଯିଏ ତାଙ୍କର ପାଦ ଠାରୁ ମୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେହର ମାପ ନବ୍ବେ ତାଳା ହେଉଛି, ସେମାନେ ବିଶେଷ ଗୁଣରେ ଅନ୍ୟ। ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମହିଷମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ଗାଈମାନଙ୍କର କୁଞ୍ଚର ଉଚ୍ଚତା ଛଉତରି ଅଙ୍ଗୁଳି ହେଉଛି। ଏହି ମାନବ ଦେହର ଗଠନ ଏକ ହଜାର ଅଙ୍ଗୁଳିରୁ ଚାଳିଶି ଅଙ୍ଗୁଳି କମ୍। ଦେବମାନେ ଅସାଧାରଣ ବୁଦ୍ଧିରେ ଅନ୍ୱିତ ଦେହ ଥାନ୍ତି। ଏଭଳି ଦେବ ଓ ମାନବ ରୂପର ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି। ଗାଈ, ଛାଗ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଗଛମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ନିବାସରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନେ ପୁଣି ସେଇଁ ରୂପରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଅନ୍ତି। ସ୍ଥାବର ଓ ଚର ଜୀବମାନଙ୍କର ତାଙ୍କର ଆକୃତି ଅନୁଯାୟୀ ମାପ ଥାଏ। ଏବେ ମୁଁ ଅବଶିଷ୍ଟ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି। ଏମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଏକ ରୂପରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାରୁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ଏମାନେ କ୍ରୋଧିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ଦୃଶ୍ୟମାନ ମଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ ନିଜକୁ ଜିତ କରିଥିବା ବୋଲି ସ୍ମୃତିରେ ରହନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଉଥିବାରୁ ସେମାନେ ଦ୍ୱିଜ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ଯିଏ ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମବିଦ୍ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ମାନୁଷ୍ୟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବୋଲି ସ୍ୱୀକୃତ। ଯୋଗ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିବା ତ୍ୟାଗୀ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କୁହାଯାନ୍ତି। ଗୃହସ୍ଥ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଭିକ୍ଷୁକ ଓ ତ୍ୟାଗୀ—ଏହି ସମସ୍ତେ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ କ’ଣ ତାହା ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ବିଚାର କରନ୍ତି। କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଏଠାରେ କୁଶଳ ଓ ଅକୁଶଳ, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ଭାବେ ଘୋଷିତ କରାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଆଶ୍ରୟ ଓ ମହତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଅଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅଧର୍ମ ଯେଉଁଠି ଅପ୍ରିୟ ଫଳ ଦେଉଛି, ତାହା ଆଚାର୍ୟମାନେ ଶିଖାନ୍ତି।