ଯୁଗ ଶେଷରେ କିଛି ଅସାଧାରଣ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏଠାରେ ରହି ଧର୍ମର ସ୍ଥାପନା ପାଇଁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି । ଯେପରିକି ଜଙ୍ଗଲ ଆଗୁନରେ ପୁଡ଼ିଯାଇଥିବା ଘାସ ତାପରେ ପୁନର୍ଜୀବିତ ହୁଏ, ସେପରି କୃତ ଯୁଗର ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଳି ଯୁଗର ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦେଖାଦିଅନ୍ତି । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏକ ମନ୍ବନ୍ତର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିରତ ଚାଲିଥାଏ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଏହି ପ୍ରଭାବ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ କମିଯାଏ । ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏପରି ଯୁଗ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଏହି ଚକ୍ରକୁ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି । ଏହି ଚତୁର୍ଯୁଗ ଚକ୍ର ହଜାର ଗୁଣା ହେଲେ ଏପରି ହୁଏ । ଯୁଗ ଶେଷରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସରଳତା ହ୍ରାସ ପାଇଥାନ୍ତି । ଏହି ଚତୁର୍ଯୁଗ ଚକ୍ର ସତ୍ତରିଏ ଥର ହୁଏ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚତୁର୍ଯୁଗ ଚକ୍ରରେ ଯେଉଁଠାରେ ଯାହା ଘଟେ, ସେପରି ହୁଏ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୃଷ୍ଟିରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ । ଏହା ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରର ଲକ୍ଷଣ । ଏପରି ଭାବେ ଏହି ଜଗତ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ରହି ନଥାଏ, ଉତ୍ଥାନ ଓ ପତନ ଦ୍ୱାରା ସଦା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ । ଏହା ହେଉଛି ଯୁଗମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣର ସାରାଂଶ । ଏକ ମନ୍ବନ୍ତର ମାଧ୍ୟମରେ ସମସ୍ତ ବିରତି ସମାବେଶ ହୁଏ । ଯେଉଁମାନେ ଆସିବେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବେ । ସମସ୍ତ ଗୁଣବତ୍ତାର ସମ୍ମାନ ପାଇଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ନାମ ଓ ରୂପ ସହିତ ବିଦ୍ୟମାନ । ଋଷିମାନେ ଓ ମନୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସମାନ । ପ୍ରଭୁ ସଦା ଯୁଗର ଲକ୍ଷଣକୁ ଏହିପରି ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି । ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଯୁଗରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଏବଂ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି । ଏଠାରେ ଅସୁରୀ, ସର୍ପ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପିଶାଚୀ, ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସୀ ଏମିତି ପ୍ରଜାମାନେ ରହନ୍ତି । ଏହିପରି ପିଶାଚ, ଅସୁର, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ ସର୍ପ ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ଏହି ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟ ଦିବ୍ୟ ଜନ୍ମର ଉଚ୍ଚତା ନବ୍ବେଠିଏ ଅଙ୍ଗୁଳ ପରିମାପ ହୁଏ । ଏହିଠି ସେମାନଙ୍କ ସ୍ୱାଭାବିକ ମାପ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ । ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ଉଚ୍ଚତା ସତ୍ତରିସାଠିଏ ଅଙ୍ଗୁଳ ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ । କଳି ଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମାପ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି । ସ୍ୱୟଂ ଅଙ୍ଗୁଳକୁ ମାପ ଭାବରେ ନେଇ, ପାଦ ଠାରୁ ମୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାପିଲେ, ଏହି ଜଗତର ସମସ୍ତ ଯୁଗରେ, ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତରେ, ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀର ଦେହ ପାଦଠାରୁ ମୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନବ୍ବେ ତାଳା ହୁଏ, ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ମହିଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁ ମଧ୍ୟ ରହନ୍ତି । ଗାଈର କୁଞ୍ଚର ଉଚ୍ଚତା ସତ୍ତରିଛଅଠିଏ ଅଙ୍ଗୁଳ ହୁଏ । ଏହା ଛାଡ଼ି ଏକ ହଜାର ଅଙ୍ଗୁଳ ମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ଦେହର ଗଠନ । ଦେବତାଙ୍କ ଦେହ ଅସାଧାରଣ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ସମ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହିପରି ଦିବ୍ୟ ଓ ମାନବ ରୂପମାନେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି । ଗାଈ, ଛାଗ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଗଛମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ନିବାସରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ସେହି ରୂପରେ ପୁନର୍ବାର ପ୍ରକାଶ ପାଉଥାନ୍ତି । ନିଜ ରୂପ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମାପ ନେଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି । ଏବେ ମୁଁ ଅବଶିଷ୍ଟ ଏବଂ ଧର୍ମିକ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି । ଏହି ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଏକେ ଧାରାରେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଏହିକାରଣରୁ ସେମାନେ ଧର୍ମିକ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି ।