କଳିଯୁଗର ଶେଷ ସମୟରେ, ଲୋକମାନେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିଥାନ୍ତି। ସେମାନେ ମାଂସ, କନ୍ଦମୂଳ ଏବଂ ଫଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ, ଅତି କମ୍ ଲୋକ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନେ ଏହି ଅବନତି ପରିସ୍ଥିତିକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଭ୍ରମର ମଧ୍ୟରୁ ଜନ୍ମ ହୁଏ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏକ ସମତୋଳ ଅବସ୍ଥା। ଯେଉଁମାନେ ଏହି କଳିରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଶାନ୍ତ ଓ ସ୍ଥିର ହୋଇଯିବାବେଳେ, ଭଗବାନ୍ ସେମାନଙ୍କ ମନକୁ ଏମିତି ଭ୍ରମିତ କରନ୍ତି, ଯେପରି ନିଦ୍ରା କିମ୍ବା ମଦରେ ମତ୍ତ। ଏହିପରେ, ଶୁଦ୍ଧ କୃତୟୁଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏଠାରେ ସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର, ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏଠାରେ ମାନ୍ୟ ଓ ସ୍ମୃତି ଅନୁସାରେ ରଖାଯାଇଥାଏ, ଯେଉଁମାନେ ଦୀର୍ଘ ପ୍ରଜାତନ୍ତ୍ର ପାଇଁ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସପ୍ତ ଋଷି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଶିଖାନ୍ତି। ଏପରି, କୃତୟୁଗରେ ଲୋକେ ସେମାନଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ଆଚରଣକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। କିଛି ଲୋକ ଧର୍ମ ପୁନଃସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହନ୍ତି। ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଯାଇଥିବା ଘାସ ପୁଣି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତେଣୁ କୃତୟୁଗରେ ମଧ୍ୟ କଳିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଲୋକମାନେ ପୁଣି ଦେଖାଯାନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ମନ୍ବନ୍ତର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିରତ ଚାଲିଥାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଏହି ପ୍ରକୃତି ତିନି-ଚଉଥାଁ ଅଂଶ କମିଯାଏ। ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏଭଳି ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଯୁଗ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଚକ୍ର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି। ଏହି ଚାରି ଯୁଗ ମିଶି ଏକ ହଜାର ଥର ଗୁଣିତ ହୁଏ। ଯୁଗର ଶେଷରେ ସରଳତା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଳ୍ପ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଚାରି ଯୁଗ ମିଶି ଏକତି ସପ୍ତତି-ଏକ ଥର ହୁଏ। ଯେପରି ଏକ ଚତୁର୍ଯୁଗରେ ଯାହା ଘଟେ, ସେଇପରି ସବୁଠାରେ ଘଟେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୃଷ୍ଟିରେ ଏହିପରି ବିଭେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହିପରି ମନ୍ବନ୍ତରର ଲକ୍ଷଣ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ଏପରି, ଜଗତର ଜୀବ ଅବିରତ ଉତ୍ଥାନ-ପତନ ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ଥିର ରହିଥାଏ। ଏହିପରି ଯୁଗର ଲକ୍ଷଣ ଏଠି ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି। ଏକ ମନ୍ବନ୍ତର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଅନ୍ତରାଳ ଆବୃତ ହୁଏ। ଆଗକୁ ଆସିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ବିଚାର କରିବାଉଚିତ୍। ସମସ୍ତ ନାମ ଓ ରୂପରେ ଏକ ସମାନ ମୂଲ୍ୟ ରହିଥାଏ। ଋଷିମାନେ ଓ ମନୁମାନେ ମଧ୍ୟ ସମାନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ରହନ୍ତି। ପ୍ରଭୁ ସଦା ଯୁଗର ଲକ୍ଷଣ ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତି। ଏଠିରେ ମୁଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗର ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ କ୍ରମିକ ଭାବେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ଏଠିରେ ଅସୁରୀ, ସର୍ପ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପିଶାଚୀ, ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସୀ ଥାନ୍ତି। ପିଶାଚ, ଅସୁର, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ ସର୍ପଜ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଅଷ୍ଟ ଦିବ୍ୟ ଜନ୍ମର ଉଚ୍ଚତା ଛଉନବେଁ ଅଙ୍ଗୁଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥାଏ, ଏହି ତାଙ୍କର ସ୍ୱାଭାବିକ ମାପ। ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କର ମାପ ସତତର ଅଙ୍ଗୁଳ ସମାନ କୁହାଯାଏ, ଏହି ମାପ କଳିଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ଆହୁରି ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି। ନିଜ ଅଙ୍ଗୁଳକୁ ମାପ ଭାବେ ଧରି, ପାଦ ଠାରୁ ମୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ସମସ୍ତ ଯୁଗରେ ଏହି ମାପ ଲାଗୁ ହୁଏ। ଯିଏ ତାଙ୍କର ଦେହ ପାଦ ଠାରୁ ମୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନବ୍ବେ ତାଳା ମାପ ହୋଇଥାଏ, ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ମହିଷ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଏହିପରି ଚକ୍ର ଅନୁସାରେ ଯୁଗର ଗତି ଚାଲିଥାଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଏହି ନିୟମ ଅନୁସରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ନଶ୍ୱର ହୁଏ।