ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ କୁହାଯାଉଛି—କେତେକ ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ଓ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ କ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଭୟଙ୍କର ସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କର ଅନୁସରୀମାନେ ସହିତ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ଅଧିଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତ ରାଜା ଓ ହଜାର-ହଜାର ମ୍ଲେଚ୍ଛମାନେଙ୍କୁ ବିନଶ୍ଟ କରିଦେଲେ। ଏହି ଭୟାନକ ପରିସ୍ଥିତି ପରେ ଦେଶରେ କେବଳ କିଛି ଲୋକ ଏଠାରେ-ସେଠାରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଗଲେ। ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଅପମାନ କରିବା, ଏବଂ ଏକାଅପରକୁ ଆଘାତ କରିବାରେ ଲାଗି ପଡ଼ିଲେ। ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ସମସ୍ତେ ଭୟ ଓ ଅଶାନ୍ତିରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ନିଜ ଜୀବନକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦେଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ କାରଣ ବିନା ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ସେମାନେ ନ କୌଣସି ସଂଯମ ରଖିଲେ, ନ କୌଣସି ଶୋକ କଲେ, ନ କୌଣସି ସ୍ନେହ ବା ଲଜ୍ଜା ରହିଲା। ଦୁଃଖରେ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ସେମାନେ ନିଜ ପୁଅ ଓ ଜଣେ ଜଣେ ଜଣା ଝିଅକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ସେମାନେ ନିଜ ଦେଶ ଛାଡ଼ି ଆଞ୍ଚଳିକ ସୀମାନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଯାଇ ପହଞ୍ଚିଲେ। ବହୁତ ଦୁଃଖ ଭୋଗି, ସେମାନେ ମାଂସ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କଲେ। ଏଭଳି ଦିନ ଚାଲିଗଲା, ଏବଂ ଅନେକ ଲୋକ ନଷ୍ଟ ହୋଇ, କେବଳ କିଛି ଲୋକ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ବିରକ୍ତି ଆସିଲା, ଏବଂ ବିରକ୍ତିରୁ ଜିଜ୍ଞାସା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ଜିଜ୍ଞାସା ଦ୍ୱାରା ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲା। କଳି ଯୁଗରେ ଯେଉଁମାନେ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥିଲେ, ସେମାନେ ଶାନ୍ତିରେ ଅନୁଭୂତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର ମନ ଏକ ନିଦ୍ରା ବା ମଦିରା ପାନ କରିଥିବା ପରି ଭ୍ରମିତ ହେଇଗଲା। ଏପରେ, ଶୁଭ୍ର କୃତ ଯୁଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ସେଠାରେ ସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବରେ ରହିବା ଓ ଚଳାଚଳ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏଠି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେ ମାତ୍ର ବୀଜ ରଖିବା ପାଇଁ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସପ୍ତ ଋଷି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଶିଖାଇଲେ। ଏହିପରି, କୃତ ଯୁଗରେ ଲୋକମାନେ ଏହି ଋଷିମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ପ୍ରଥା ଅନୁସରଣ କଲେ। କିଛି ଲୋକ ଯୁଗ ଶେଷରେ ଧର୍ମ ପୁନଃସ୍ଥାପନା ପାଇଁ ଏଠାରେ ରହିଲେ। ଯେପରି କୃଷ୍ଣାଗ୍ନିରେ ଘାସ ଜଳି ଯାଇ ମଧ୍ୟ ଏହି ତାପରେ ପୁନଃ ହରିତ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି କୃତ ଯୁଗର ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଳିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଲୋକମାନେ ପୁନଃ ଉଦ୍ଭବ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏକ ମନ୍ବନ୍ତରର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିରତ ଚାଲିଥାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଏହି ଲୋକମାନେ ତିନି-ଚତୁର୍ଥାଂଶ କମିଯାନ୍ତି। ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଏଭଳି ଏହି ଚକ୍ରାନ୍ତରର ବିବରଣୀ ମୁଁ ଦେଲି। ଏହି ଚତୁର୍ଯୁଗ ଚକ୍ର ହଜାର ଗୁଣିତ ହେଉଛି। ଯୁଗର ଶେଷରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସରଳତା କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଚତୁର୍ଯୁଗ ଚକ୍ର ସତ୍ତରି-ଏକ ଥର ହୁଏ। ଏକ ଚତୁର୍ଯୁଗ ଚକ୍ରରେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଘଟଣା ଘଟେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୃଷ୍ଟିରେ ଏହିପରି ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ହେଉଛି ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରର ଲକ୍ଷଣ। ଏଭଳି, ଜଗତ ନିରନ୍ତର ଉତ୍ଥାନ ଓ ପତନ ଦ୍ୱାରା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହା କେବେବି ଏକ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିନଥାଏ। ଏପରି ଭାବେ ଯୁଗଗୁଡ଼ିକର ଲକ୍ଷଣ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଏକ ମନ୍ବନ୍ତର ମାଧ୍ୟମରେ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତରାଳ ସମାବେଶିତ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ଆସିବେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝିବାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକମାନେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ନାମ ଓ ରୂପରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଲୋକମାନେ ସମାନ ମର୍ଯ୍ୟାଦାରେ ଅଛନ୍ତି। ଋଷିମାନେ ଓ ମନୁମାନେ ମଧ୍ୟ ସମାନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କାମ କରନ୍ତି। ପ୍ରଭୁ ସଦା ଏହି ଯୁଗର ଲକ୍ଷଣକୁ ଏହି ଭାବରେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଏଉଁଠି ଯୁଗରେ ଯେପରି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଛି, ମୁଁ ଏହାକୁ ବିସ୍ତୃତ ଓ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।