ଏକ ସମୟରେ, ବଳି ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ପଶୁ, ଧାନ ଓ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ସର୍ଗ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ଥିଲା। ଏଠାରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକର ଅର୍ଥ, ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କ ଅନୁସାରେ, କେବଳ ଅହିଂସା ନୁହେଁ, କିଛି ହିଂସାର ଉପାଦାନ ମଧ୍ୟ ଥିଲା। ଏହି ପ୍ରମାଣ ଉପରେ ଆଧାର କରି, ମୁଁ ଏହି କଥା କହିଛି; ତେଣୁ ତୁମେ ଏହି ପ୍ରକାରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯଜ୍ଞ ଏହିପରି ଚାଲିବା ଦରକାର, ନହେଲେ ତୁମର କଥା ଅସତ୍ୟ ହେବ। ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ନିରବ ହେଇଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ପୂର୍ବରୁ ଉପରେ ଚଳିଥିବା ବାସୁ, ଏବେ ତଳ ଲୋକରେ ଚଳିବାକୁ ଆସିଲେ। ଧର୍ମ ଉପରେ ସନ୍ଦେହ କୁ ଦୂର କରିଥିବା ରାଜା ବାସୁ ବି ତଳକୁ ପତିତ ହେଲେ। ଧର୍ମର ପଥ ଅନେକ ଦ୍ୱାର ଥିବା ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ଦୂରଗାମୀ ଆଶା। ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ଛଡି, ଦେବତା ବା ଋଷିମାନେ ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିନଥିଲେ। ହଜାର-ହଜାର କୋଟି ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଧନ ହେଉଛି ଉଠା ଧାନ, ମୂଳ, ଫଳ, ଶାକ ଓ ପାଣି; ଏହି ତପସ୍ୱୀମାନେ ଅହିଂସା, ଲୋଭ ନଥିବା, ତପସ୍ୟା, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା ଏବଂ ଦମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ଗୁଣଗୁଡିକ ସନାତନ ଧର୍ମର ମୂଳ। ପ୍ରିୟବ୍ରତ, ଉତ୍ତାନପାଦ, ଧ୍ରୁବ, ମେଧାତିଥି, ବାସୁ, ପ୍ରାଜୀନବର୍ହି, ପର୍ଜନ୍ୟ, ହବିର୍ଧାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଋଷିମାନେ, ଯାଙ୍କର କୀର୍ତି ସ୍ଥିର, ସମସ୍ତେ ଏହି ଧର୍ମର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଏକ ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା। ଯଜ୍ଞ ହେଉଛି ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ମନ୍ତ୍ରର ମିଶ୍ରଣ; ତପସ୍ୟା ହେଉଛି ଉପବାସର ରୂପ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅନୁଷ୍ଠାନ ହେଉଛି ପ୍ରକୃତିକୁ ବିଜୟ କରିବା ଏବଂ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରିବା। ଏପରି, ଜ୍ଞାନ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉପରେ ବଡ଼ ବିବାଦ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ତପସ୍ୟା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ଜିତିଯିବାକୁ ଦେଖି, ଋଷିମାନେ ଶାନ୍ତ ହେଲେ। ଋଷିମାନେ ଦୂରେ ଚାଲିଗଲେ, ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ। ସେହି ଦିନରୁ, ଏହି ଯଜ୍ଞ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ଯୁଗ ଅନୁସାରେ ବିକଶିତ ହେଲା। ତ୍ରେତା ଯୁଗ ଶେଷ ହେଲାପରେ, ଦ୍ୱାପର ଯୁଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ସେହି ଯୁଗ ପରିବା ଉପରେ, ଏହି ଚାଳିଥିବା ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡିକ ନଷ୍ଟ ହେଇଗଲା। ଏହି ସମୟରେ, ଜାତିମିଶ୍ରଣ ଏବଂ କର୍ମର ବିପରୀତତା ଆସିଗଲା। ଦ୍ୱାପରରେ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ରଜ ଏବଂ ତମସ ସହିତ ମିଶି, ଚିହ୍ନିତ ହେଉଛି। ଦ୍ୱାପରରେ ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇ, କଳି ଯୁଗରେ ନଷ୍ଟ ହେଇଯାଏ। ସେଉଁତା, ଏହି ଯୁଗରେ ବେଦ ଓ ପାରମ୍ପରିକତା ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପ ନେଇଥାଏ। ଅନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଧର୍ମର ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏନି। ଏହି ଭିନ୍ନ ମତ ଏବଂ ତାହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବିଭ୍ରାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଅନେକ ମତ ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଶାସ୍ତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଆୟୁ ଓ ପ୍ରଭାବ କ୍ଷୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଚିଥିରି ଯାଇଛି। ମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ୱରର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା, କିଛି ଅନୁଷ୍ଠାନ ସାଧାରଣ ଓ କିଛି ବିଭିନ୍ନ; ଯେଉଁଠାରେ ମତ ଭିନ୍ନ ଅଛି। ଅନ୍ୟମାନେ ନୂତନ ପଥ ଦେଖାଇଛନ୍ତି, କିଛି ତାହାକୁ ବିରୋଧ କରିଛନ୍ତି। ପୂର୍ବରୁ ଏକ ଆଧ୍ୱର୍ୟବ ପ୍ରମ୍ପରା ଥିଲା, ପରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପ ନେଇଛି। ଆଧ୍ୱର୍ୟବ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ବହୁତ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି। ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ, ଏହା ସଦା ଭିନ୍ନ ମତ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ।