ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ଯେତେବେଳେ ସାନ୍ଧ୍ୟାବେଳା ସହିତ କୃତଯୁଗ ଶେଷ ହେଲା, ଧରଣୀରେ ଔଷଧିଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ଏବଂ ବର୍ଷା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ତାପରେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ପ୍ରଣାଳୀ ନିର୍ମିତ ହେଲା, ମନ୍ତ୍ରମାନେ ସଂଗୃହୀତ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଭଗବାନ୍ ଇନ୍ଦ୍ର, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଭୋଗତା, ବିଶାଳ ଏକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହି ମହା ଯଜ୍ଞକୁ ଦେଖି ବଡ଼ ବଡ଼ ଋଷିମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୋହିତମାନେ ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞର ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ସଂପାଦିତ ହେଉଥିଲା। ଯେତେବେଳେ ସହଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା ଏବଂ ପ୍ରମୁଖ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ପୁରୋହିତମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ ହବି ଦେଉଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଦେବତାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ୱରୂପ, ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ପୁରୋହିତଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁମାନେ ଏବଂ ମହାର୍ଷିମାନେ ଅସ୍ଥିର ଓ ଚିନ୍ତିତ ହେଉଥିଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକଠି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ — "ଦେବେଶ୍ୱର, ଏହି ତୁମର ଯଜ୍ଞ ପ୍ରକ୍ରିୟା କଣ?" ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ପଶୁବଳି ଦିଆଯାଉଛି। ସେମାନେ କହିଲେ, "ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଧର୍ମ ନୁହେଁ; ଏହା ଅଧର୍ମ। ହିଂସା କଦାପି ଧର୍ମ ନୁହେଁ। ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ଅପରାଧ ରହିତ ଧର୍ମଦ୍ୱାରା, ଅଧିକତମ ତିନି ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଯେଉଁଠାରେ ଅଙ୍କୁର ହୁଏନି, ସେମାନେ ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବେ।" ଏପରି ଭାବେ, ଭଗବାନ୍ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସତ୍ୟଦର୍ଶୀ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ — "ଚଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କାହା ସହିତ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ?" ସେମାନେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନକୁ ରଚି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଆକାଶଚାରୀ ବସୁଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ — "ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ବଂଶଜ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମର ସନ୍ଦେହ ଦୂର କର।" ବସୁ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ସ୍ମରଣ କରି ଯଜ୍ଞର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କଥା କହିଲେ — "ଯଜ୍ଞ ହେଉଛି ପଶୁ, ଧାନ୍ୟ ଓ ଫଳ ଦ୍ୱାରା କରିବା ଉଚିତ। ମହାର୍ଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି, ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ କେତେକ ହିଂସା ସହିତ ଅନ୍ୱିତ। ତେଣୁ ଏହି ଅଧିକାର ଅନୁଯାୟୀ ମୁଁ କହିଛି; ଏହା ଅନୁସାରଣ କର। ଏହିପରି ଯଜ୍ଞ ଚାଲିବା ଉଚିତ; ନହେଲେ ତୁମର କଥା ଅସତ୍ୟ ହେବ।" ଏହି ଅନିବାର୍ୟତା ଦେଖି ସମସ୍ତେ ନିରବ ହେଇଗଲେ। ବସୁ, ଯିଏ ପୂର୍ବେ ଉପରେ ଚାଲୁଥିଲେ, ସେ ଏବେ ତଳ ଲୋକରେ ଚାଲିଗଲେ। ଧର୍ମ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରୁଥିବା ରାଜା ବସୁ ପତିତ ହେଲେ। ଧର୍ମର ପଥ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅନେକ ଦ୍ୱାର ଥିବା, ଏବଂ ଦୂରଗାମୀ। ଶ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ଛାଡ଼ି ଦେବତା ବା ଋଷିମାନେ ଏହି ପଥକୁ ଅନୁସୂତ୍ର କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଋଷି, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଏହି ତପସ୍ବୀମାନେ ଉପଜୀବିକା ପାଇଁ ଉଲୁଠା ଧାନ୍ୟ, ମୂଳ, ଫଳ, ଶାକ ଓ ପାଣି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲେ। ଅହିଂସା, ଅଲୋଭ, ତପସ୍ୟା, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କରୁଣା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ — ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଧର୍ମର ମୂଳ। ପ୍ରିୟବ୍ରତ, ଉତ୍ତାନପାଦ, ଧ୍ରୁବ, ମେଧାତିଥି, ବସୁ, ପ୍ରାଜୀନବର୍ହି, ପର୍ଜନ୍ୟ, ହବିର୍ଧାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଋଷିମାନେ — ଏହିମାନଙ୍କ ବିଶ୍ୱେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଅଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା। ଯଜ୍ଞ ମାନେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ମନ୍ତ୍ର ଉପରେ ନିର୍ଭର, ତପସ୍ୟା ହେଉଛି ଉପବାସ ରୂପୀ। ବ୍ରାହ୍ମଣ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକୃତି ଉପରେ ବିଜୟ ଲାଭ କରିବା। ଏହିପରି ଭାବେ ଜ୍ଞାନ ଆରମ୍ଭ ସମୟରେ ବଡ଼ ମତଭେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।