ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଧର୍ମର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା ଓ ସତ୍ୟ। ସମାଜରେ ଶୃଙ୍ଖଳା ରଖିବା ପାଇଁ ଦଣ୍ଡର ନିୟମ ନିର୍ମିତ ହେଲା। ଏହି ଯୁଗରେ ଏକ ବେଦ, ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ, ଜ୍ଞାନର ରୂପରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଇଥିଲା। ଲୋକମାନେ ପୁଅ ଓ ପୁଅପୁଅ ଦେଖି ଚାରିପଟେ ଘିରି ନିଜ ଶ୍ରେଣୀକ୍ରମରେ ମୃତ୍ୟୁ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। ସନ୍ଧିକାଳ ନିଜ ନାମ 'ସଂ' ରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା। ଏହିଠାରେ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା: ପ୍ରାଚୀନ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଯୁଗର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ କଥା କହ। କାଳି ଯୁଗ ଶେଷ ହେବା ପରେ ତ୍ରେତା ଯୁଗ ପ୍ରବେଶ କଲା। ନିୟମ ଏବଂ ଶୃଙ୍ଖଳା ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା; ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମରେ ନିବେଶିତ ଲୋକମାନେ ଆଉ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ବସ୍ତୁ ଏକତ୍ର କଲେ। ତ୍ରେତା ଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ଯଜ୍ଞ କିପରି ଏକ ନିୟମିତ ପ୍ରଥା ହେଲା? ସନ୍ଧିକାଳ ଏବଂ କୃତ ଯୁଗ ଶେଷ ହେଲା; ଔଷଧି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ମେଘ ବର୍ଷା କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲା। ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ଥାପିତ ହେଲା; ମନ୍ତ୍ରମାନେ ଏକତ୍ର କରାଯାଇଲା। ତାପରେ ବିଶ୍ୱର ଉପଭୋକ୍ତା ଇନ୍ଦ୍ର ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାଙ୍କର ବିଶିଷ୍ଟ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ମହାର୍ଷିମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ଯଜ୍ଞ କ୍ରିୟାରେ ପୁରୋହିତମାନେ ନିମଗ୍ନ ଥିଲେ; ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ପୁରୋହିତମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ; ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେଉଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ତାପରେ ଦେବମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ରୂପ, ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଯଜ୍ଞର ନିୟମ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ସମୟରେ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ପୁରୋହିତ ଓ ମହାର୍ଷିମାନେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ତୁମର ଏହି ଯଜ୍ଞର ଶୃଷ୍ଟି କିପରି?" ତାପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା: "ତୁମର ଯଜ୍ଞରେ ପଶୁହତ୍ୟା ଦେଖାଯାଉଛି। ଏହା ଧର୍ମ ନୁହେଁ; ଏହା ଅଧର୍ମ। ହିଂସା କେବେ ଧର୍ମ ନୁହେଁ।" ଏହି ଯଜ୍ଞ ନିୟମିତ ଧର୍ମର ଅନୁସାରେ ହେବା ଉଚିତ; ଅନ୍ୟଥା ତିନି ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଙ୍କୁର ନ ହେଉଥିବା ବସ୍ତୁ ଉପଯୋଗ କରି ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ବିଶ୍ୱର ନାଥ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସତ୍ୟଦର୍ଶୀ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ଚଳାଚଳ ଜୀବ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ?" ସେମାନେ ଉତ୍ତାନପାଦର ବଂଶଜ୍ୟ ବସୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ବ ଦୂର କର।" ବସୁ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ସ୍ମରଣ କରି ଯଜ୍ଞର ସତ୍ୟ ରୂପ ବିବେଚନା କଲେ: "ଯଜ୍ଞ ପଶୁ, ଧାନ୍ୟ ଓ ଫଳ ଦ୍ୱାରା କରିବା ଉଚିତ।" ଯଥା ଏଠାରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ମହାର୍ଷିମାନେ ହିଂସା ମନେ କରିଛନ୍ତି, ଏହି ଅଧିକାର ଅନୁସାରେ ମୁଁ କହିଛି; ଏହିପରି ତୁମେ ଉପଲବ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ଯଜ୍ଞ ଏହିପରି ଚାଲିବା ଉଚିତ; ଅନ୍ୟଥା ତୁମର କଥା ଅସତ୍ୟ ହେବ। ଏହିପରି ଦେଖି, ଏହା ଅନିବାର୍ୟ ଭାବରେ ସେମାନେ ଚୁପ ହେଲେ। ବସୁ, ଯେଉଁଥିଲେ ଏକ ସମୟରେ ଉପରେ ଚଳିଥିଲେ, ଏବେ ତଳଭୂମିରେ ଚଳିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଧର୍ମ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିଥିବା ବସୁ ତଳକୁ ପତିତ ହେଲେ। ଧର୍ମର ପଥ ଅନେକ ଦ୍ୱାର ଥିବା, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଦୂରଗମ। ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବର ପୁତ୍ର ମନୁ ବ୍ୟତୀତ ଦେବତା କିମ୍ବା ଋଷିମାନେ ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ହଜାର ଶତ କୋଟି ଋଷିମାନେ ନିଜ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।