ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ, ମାନ୍ୟ ହୁଏ ଯେ ମାତ୍ର ଦୁଇ ଲବା ସମୟକୁ ଅପରାହ୍ଣ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ସଂଧ୍ୟା ଆସିଯାଏ, ସେଇ ସମୟ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ସମୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ବୟସ୍କ ଯୁଗର ଶେଷ ଆସିଥାଏ, ତେବେ ନିୟମାନୁସାରେ ଚନ୍ଦ୍ରମାର ଆଧା ଅଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଦୁହେଁ ଏକାସାଥି ଥାଆନ୍ତି, ଏହି ସମୟକୁ 'ଯୁଗ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ସମୟଟି ହେଉଛି ବୈଦିକ ବଷଟା ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ, ଯାହା ଶାସ୍ତ୍ରରେ ତତ୍କାଳିକ ଭାବରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି। ଏହାପରେ, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦୋଷରହିତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଅପରାହ୍ଣ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର, ଦୁହେଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଆନ୍ତି, ସେଇ ସମୟକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରଥମ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାକୁ 'ଅନୁମତି' ନାମରେ ମନେ ରଖାଯାଏ। ଚନ୍ଦ୍ରମାର ରଙ୍ଗର କାରଣରୁ କବିମାନେ ଏହାକୁ 'ରାକା' ବୋଲି କହିଛନ୍ତି। ରାକା ହେଉଛି ପଞ୍ଚଦଶୀ ରାତି, ଏହା ପରେ ଅମାବାସ୍ୟା ମନେ ରଖାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି, ସେହି ସମୟକୁ ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। 'କୁହୁ', 'ମାତ୍ରା', ଓ 'ଦ୍ୱ୍ୟକ୍ଷର' ଏହି ତିନିଟି ନାମ ପବିତ୍ର ଦିନମାନଙ୍କ ସମୟ ଭାବେ ମନେ ରଖାଯାଏ। ଅର୍ଧଦିନ ଓ ଅର୍ଧରାତ୍ରିରେ ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଛୁଇଁଥାଏ। ଦୁଇଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଓ ଏକ ଯୁଗ ଅଛି, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଏ। ସେମାନଙ୍କ ବିଚ୍ଛେଦ ମଧ୍ୟରେ, ତାଙ୍କ ଗତିପଥ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ସମୟ ଅଛି। ଏହି ସମୟକୁ ଋତୁର ଆରମ୍ଭ ବା ଚନ୍ଦ୍ର ମାସର ମୁଖ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ତେଣୁ, ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଏହି ବିଭାଗଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଜଳତତ୍ତ୍ୱର ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ଘଟେ। ଏହା ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର, ଦୁହେଁ ନିଜେ ନିଜେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି। ଦୁଇ ଲବା ସମୟ ପାଇଁ, ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଛୁଇଁଥାଏ। କୋଇଲି ଯେଉଁ ସମୟକୁ 'କୁହୁ' ବୋଲି କୁହେ, ସେହି ସମୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। 'ସିନିବାଳି' ର ମାପ ହେଉଛି ଚନ୍ଦ୍ର ବନ୍ଧୁଆ ହେବା ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶ। ଅନୁମତି, ଚରା, ସିନିବାଳି— କୁହୁ ବ୍ୟତୀତ— ଏହି ସମୟଗୁଡ଼ିକ ଅଛି। ଯେତେବେଳେ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି, ସେହି ସମୟ ଅଟୁଟ ଥାଏ। କୁହୁ ଓ ସିନିବାଳିର ସମୟ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ଏପରି ଭାବେ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ, ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ର ମାସର ସଂଧିସମୟରେ ଏହି ଘଟଣା ଘଟେ। ଚନ୍ଦ୍ର ଚୌଦଶୀ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନରେ ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ତେଣୁ, ପନ୍ଦରଟି ଭାଗ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ହେଉଛି, ଏବଂ ଷୋଳମ ଭାଗ ତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ। ଏପରି ଭାବେ, ଏହିମାନେ ଦିବ୍ୟ ପିତୃମାନେ, ସୋମପାୟୀ ଓ ସୋମବୃଦ୍ଧିକାରୀ ହେଉଛନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ସେହି ପିତୃମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେଉଁମାନେ ମାସିକ ପିଣ୍ଡ ଆହୁତି ଭୋଗ କରନ୍ତି। ମୃତ୍ୟୁର ପଥ କେହି ଜାଣିପାରେ ନାହାନ୍ତି, ଏବଂ ସେଠାରୁ ପୁନଃ ଫେରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ପିତୃମାନେ ଦିବ୍ୟ ନୁହନ୍ତି, ସେମାନେ ଲୌକିକ ପିତୃମାନେ ବୋଲି ମନାଯାନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ପିତୃ ହେଉଛନ୍ତି; ସେଇ ଦେବମାନେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଅନ୍ତି। ପିତା, ପିତାମହ, ଓ ପ୍ରପିତାମହ— ଏମିତି କ୍ରମରେ ଅଛନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ ଓ ଆହୁତି ଦେଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ 'ବର୍ହିଷଦ୍' ଭାବେ ପରିଚିତ। ଧର୍ମର ସାଦୃଶ୍ୟରୁ, ଦ୍ୱିଜମାନେ କହନ୍ତି, ସେମାନେ ଏକତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ଲିନ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ଅବନତି ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଜ୍ଞାନ ଓ ସାତ୍ ପ୍ରକାର ଦାନ ଦ୍ୱାରା, ସେହି ଦିବ୍ୟ ପିତୃମାନଙ୍କ ସହିତ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ସୋମ ଆହୁତି ଦ୍ୱାରା ଏକତ୍ୱ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ବଂଶଜ ନିଜ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆହୁତି ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେହି ଦେବପିତୃମାନେ ତାହା ଭୋଗ କରନ୍ତି।