ସୋମ ପୁତ୍ର ଭାବରେ ଯେଉଁ ଦେବତାମାନେ ନିମନ୍ତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ସୋମପାନ କରିଥିବା ଭାବେ ସ୍ମୃତିରେ ରହନ୍ତି। ଏହି ଦେବତାମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର—କାବ୍ୟ, ବର୍ହିଷଦ୍, ଏବଂ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ। ଘରେ ଯେଉଁ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ଏହିପରି ଆର୍ତ୍ତବମାନେ ମଧ୍ୟ। ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ବର୍ଷ, ସୂର୍ୟ ପରିବତ୍ସର; ରୁଦ୍ର ବତ୍ସର, ଏବଂ ପଞ୍ଚବର୍ଷ ଏକ ଯୁଗ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରତିମାସ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଅମୃତ ପାନ କରନ୍ତି, କାରଣ ସୋମ ପ୍ରତିମାସ ଝରି ଯାଏ ଏବଂ ସେମାନେ ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଅମୃତ, ମୃଦୁ ଏବଂ ଅମର ରସ, ମଧୁ ଓ ମଦର ତରଳ ଏହି ତିରିଶି ତିନି ଶୁଭ୍ର ଦେବତାମାନେ ପାନ କରନ୍ତି। ଏପରି ଦେବତାମାନେ ସୋମ ପାନ କରୁଥିବା ଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ରମା ଶୁଷ୍କ ହେଉଛି। ଅମାବାସ୍ୟାରେ ସୁଷୁମ୍ନା ନାଡ଼ୀ ପୁନଃ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ସୋମ ଶେଷ ହେଲେ, ସୂର୍ୟ ଏକ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଶୋଷଣ କରିଦିଏ। ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ରମାରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ କଳା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେବେଳେ ସୋମ ପୁନଃ ପୂରଣ ହୁଏ। କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ କଳା କ୍ଷୟ ହୁଏ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ କଳା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ର ବିଦ୍ୟମାନ ଥାଏ। ଏପରି ସୋମ, ପିତୃମାନ୍ୟ ସହିତ, ବର୍ଷର ମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ ସ୍ମୃତ ହୁଏ, ଯେପରି ଇଡ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ଏବେ ପବିତ୍ର ଦିନ ଓ ପକ୍ଷ ଶାଖାନ୍ତର ବିଷୟରେ କଥା ହେଉ। ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ, ଉଭୟ ପକ୍ଷର ଅର୍ଧମାସିକ ପବିତ୍ର ଦିନ ଅଛି। ଏହି ଅର୍ଧମାସିକ ପବିତ୍ର ଦିନ ଦ୍ୱିତୀୟା ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହିପରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପବିତ୍ର ଦିନ ଆରମ୍ଭରେ, ପ୍ରଥମ ତିଥିରୁ ଯୁଗ୍ମ ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦେଖାଯାଏ। ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ, ଦୁଇ ଲବା ମାତ୍ରା ସାନ୍ଧ୍ୟା ସମୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ସାନ୍ଧ୍ୟା ଆସିଲେ, ସେହି ସମୟ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭାବେ ଗ୍ରହଣୀୟ। ଯେତେବେଳେ ବୟସ୍କ ଅବସ୍ଥା ଆସିଥାଏ, ତେବେ ଚନ୍ଦ୍ରମାର ଅର୍ଧଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଁଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ, ସେହି ସମୟକୁ ସଂଯୋଗ କ୍ଷଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେହି ସମୟରେ ବଶଟା କ୍ରିୟା ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମୟ ହୁଏ। ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦୋଷରହିତ ହୁଏ। ଦିନର ଅପରାହ୍ଣ ରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ୟ, ଉଭୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ସେହି ସମୟ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା। ଏହି ପ୍ରଥମ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାକୁ ଅନୁମତି ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଚନ୍ଦ୍ରମାର ରଙ୍ଗରୁ କବିମାନେ ଏହାକୁ ରାକା ବୋଲି କହିଛନ୍ତି। ରାକା ହେଉଛି ପନ୍ଦର ତିଥି, ଏହା ପରେ ଅମାବାସ୍ୟା ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ୟ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ, ସେହି ସମୟକୁ ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କୁହୁ, ମାତ୍ରା ଓ ଦ୍ୱ୍ୟକ୍ଷର—ଏହି ତିନି ଅବସ୍ଥା ପବିତ୍ର ଦିନର ସମୟ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ। ଅର୍ଧ ଦିନ ଓ ଅର୍ଧ ରାତିରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ସୂର୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଦୁଇ ଅବଧି ଓ ଏକ ସଂଯୋଗ ଅଛି, ଏବଂ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ସୂର୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ। ସେମାନଙ୍କ ବିଚ୍ଛେଦର ମଧ୍ୟରେ, କ୍ରମେ ତାଙ୍କର ପଥ ଅନୁସାରେ ଚାଲିଥାଏ। ଏହିଠାରେ ଋତୁର ଆରମ୍ଭ ବା ଚନ୍ଦ୍ରପକ୍ଷର ମୁଖ୍ୟ ସମୟ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ତେଣୁ ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନରେ ସୂର୍ୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଏହି ବିଭାଗ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଜଳର ରସର ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ତାପରେ, ସୂର୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର, ଉଭୟ ନିଜର ଆକୃତି ଦେଖାନ୍ତି। ଦୁଇ ଲବା ସମୟ ପାଇଁ, ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ସୂର୍ୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ।