ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ ଏକାସାଥିରେ ଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏକେ ଧର୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ରହନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇଁଜଣ ସଦା ପରସ୍ପରଙ୍ଗ ସହଯାତ୍ରୀ, କେହି ଆଗୁଆ ନୁହଁନ୍ତି, କେହି ପଛରେ ରହିଯାନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ସେତେବେଳେ ସବୁ କିଛି ଏକ ଶାନ୍ତ ନିଶ୍ଚଳତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଯେପରିକି ପଦ୍ମର ଶିରା ଉପରେ ଏକ ନିଶ୍ଚିତତା ରହିଥାଏ। ରଜସ୍ ହେଉଛି କ୍ରିୟାର ମୂଳ, ଯେପରି ଜଳ ବିଜର ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ, ସେମାନେ କେମିତି କାମ କରନ୍ତି ତାହା ସାବଧାନିରେ ବୁଝିବା ଦରକାର। ସତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛନ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ, ରଜସ୍ ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମା, ତମସ୍ ହେଉଛନ୍ତି ରୁଦ୍ର, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ। ଏହି ତିନି ଗୁଣରୁ ଏହି ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି ଘଟେ, ଯାହା ଅପାର ଶକ୍ତିରେ ଭରିଥାଏ। ବିଷ୍ଣୁ, ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରକାଶିତ, ପାଳନର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଏହି ତିନି ଗୁଣମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ବେଦ; ଏହି ତିନି ଗୁଣମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଅଗ୍ନିର ତିନି ରୂପ। ସେମାନେ ପରସ୍ପର ସହିତ କ୍ରିୟାଶୀଳ ଅଟୁଟ ସମ୍ପର୍କରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏକାଉଠି ଅନ୍ୟକୁ ପ୍ରେରିତ କରନ୍ତି। ସେମାନେ କେବେ ଏକାଉଠି ଅଲଗା ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ସଦା ଏକାଉଠି ଅଛନ୍ତି। ଅଦୃଶ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱରୁ, ଯାହା ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି ଦୁହିଁର ଧର୍ମ ଧାରଣ କରିଛି, ସେଠାରୁ ଏକ ଅନ୍ଧକାର ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ରୂପ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯେଉଁଥିରେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଅବସ୍ଥିତ। ସେଉଁଠି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ତେଜସ୍ୱୀ, ପ୍ରଜ୍ଞାନ୍ବିତ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଆଲୋକମୟ ଅଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ବୈରାଗ୍ୟ ଅତିଶୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ସେଗୁଡ଼ିକର ସଂଖ୍ୟା ସପ୍ତତି। ତିନି ଗୁଣ ଉପରେ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଓ ମୂଳ ନିର୍ଭରତା ଦ୍ୱାରା, ସେ ପୁରୁଷ ହଜାର ମୁଣ୍ଡ ଥିବା, ସ୍ୱୟଂଭୂ, ତିନି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି। ପୁରୁଷ ଅବସ୍ଥାରେ, ସ୍ୱୟଂଭୂ ଗୁଣମୟ ଓ ସତ୍ତ୍ୱିକ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ଉଦାସୀନ, ତିନି ଅବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ପଦ୍ମନେତ୍ର ପୁରୁଷ, ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ରୂପ। ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ନାଥ ସେ, ଦେହ ନିର୍ମାଣ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି। ସେ ଏହି ଜଗତରେ ତିନି ପ୍ରକାର ରୂପରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବାରୁ ତିନି ଗୁଣମୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ଶୟନ କଲେ ଅର୍ଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ଭୋଗ କଲେ ସେ ଲୋକପତି ଭାବେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ଏହି ମହାମୁନି, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ପ୍ରଭୁ। ଶ୍ରୀମାନ୍ ଭଗବାନଙ୍କର ପରମ ପଦ ଦ୍ୱାରା ସେ ନାଗ ଭାବେ ପରିଚିତ, ଏବଂ ନାଗ ମଧ୍ୟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ଏହି ନାମ ମିଳିଛି। ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ କିଛି ତାଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ସେ ନିଜକୁ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ସେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଭାବେ ନିଜକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ, ସେଇ ପ୍ରଭୁ। ଏହିପରି ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭଙ୍କୁ ପୁରାଣରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ସେଉଁଠି ଅନେକ ମନୁର ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଅପରିମାପ୍ୟ। ଏହି ଅବଧି ଶେଷ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆଉ ଏକ ନୂତନ କାଳ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଯେଉଁ କଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବରୁ ଚାଲିଗଲା, ସେଗୁଡ଼ିକ ଅତୀତ; ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଅବଶିଷ୍ଟ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଆଗକୁ ଅଛି। ଏହି ମଧ୍ୟରୁ ବର୍ତ୍ତମାନ କଳ୍ପ ପ୍ରଥମ ଓ ଚାଲିଥିବା। ଯେତେବେଳେ ହଜାର ଯୁଗ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ତାହା ମନୁଷ୍ୟପତିମାନେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ଯେତେବେଳେ ସବୁକିଛି ସ୍ନିଗ୍ଧ ପବନ ଦ୍ୱାରା ଲୟ ହୋଇଯାଏ, କିଛି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ତାହାପରେ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବ୍ରହ୍ମା, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଓ ହଜାର ପାଦରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ସେହି ବ୍ରହ୍ମା, ଯାହାକୁ ନାରାୟଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହି ଜଳରେ ଶୟନ କରିଥିଲେ। ଏଠାରେ ନାରାୟଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ପାଠ କରାଯାଏ। କାରଣ, ସେଇ ମାର୍ଗଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତେଣୁ ସେ ନାରାୟଣ ଭାବେ ସ୍ମରଣିୟ। ସେ ଏକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ରରୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଯାହା ତାଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତିର ଚିହ୍ନ।