ଦିନର ନାଥ, ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ, ତାଙ୍କର ପଖିଲା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଘୋଡାମାନେ ଓ ଦେବତା ଘୋଡାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଉତ୍କଳନ ଚାରିଅଁଡି ଚଳିଥାନ୍ତି। ସେଠାରେ ଦଶଟି ଘୋଡା ତାଙ୍କ ରଥକୁ ଆଟିଛନ୍ତି—ପଞ୍ଚଟି ବାମ ପଟେ ଓ ପଞ୍ଚଟି ଡାହାଣ ପଟେ। ଏଭଳି ଭାବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର କିରଣମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ହ୍ରାସ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥାନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରଦେବଙ୍କ ରଥ ଏହି ଘୋଡା ଓ ସାରଥି ସହିତ ଜଳ ମଧ୍ୟରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି। ଏହି ରଥରେ ଦଶଟି ଶୁଭ୍ର, ଦିବ୍ୟ, ଅକ୍ଳାନ୍ତ, ମନରେ ବେଗବାନ୍ ଘୋଡା ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଘୋଡାମାନଙ୍କ ନାମ ହେଉଛି—ଶ୍ୱେତ, ଚକ୍ଷୁଷ୍ରବା, ଯଜୁ, ଚଣ୍ଡ, ମନସ, ବୃଷ, ବାଜୀ, ନର, ହୟ। ଏହି ଦଶଟି ଅଟୁଟ ଘୋଡା ହେଉଛନ୍ତି ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଥର ଶୋଭା। ସୋମଦେବ, ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି, ଏହି ଭାବେ ଆଗେ ବଢ଼ିଚାଲିଛନ୍ତି। ମାସର ଅର୍ଧଭାଗ ଶେଷରେ, ଦିନ ପରିଦିନେ ସେ ପୁନଃ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି। କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ, ପନ୍ଦର ଦିନ ଧରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଏକ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ହ୍ରାସ କରାନ୍ତି। ସୁଷୁମ୍ନା ଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗୁଳିମାନେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଅନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଏଭଳି ଭାବେ ଚନ୍ଦ୍ର ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି। ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଦିନ ପରିଦିନ ଚନ୍ଦ୍ର ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛନ୍ତି। ଜଳର ରସ ହେଉଛି ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ସାରତତ୍ତ୍ୱ, ଏହି ରସ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ରର ଗଠନ। ଅର୍ଧମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରଭା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅମୃତ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ। ଏକ ରାତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ପିତୃ ଓ ଋଷିମାନେ ଏହାର ସ୍ୱାଦ ନିଅନ୍ତି। ଏହି ଭାବରେ ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ଅନୁକ୍ରମେ ଏହି ଅଂଶ ଭୋଗ କରି ହ୍ରାସ କରାନ୍ତି। ତିନି ହଜାର ଦେବତା ଏହି ସୋମର ଆସ୍ୱାଦନ କରନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ହ୍ରାସ ହୁଏ, ଓ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ପୁନଃ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଅର୍ଧମାସ ଶେଷରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ବିଦାୟ ନେଇଥାନ୍ତି। ପନ୍ଦର ଦିନ ପରେ ଯେଉଁଠାରେ ଥୋଡ଼ା ଅଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥାଏ, ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଦୁଇ ଦିନ ଅଧିକ ଏହି ଅଂଶ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଏହି ସ୍ୱଧା ଭୋଗ କରି ମାସର ତୃପ୍ତି ପାଇଁ ସେମାନେ ଅମୃତକୁ ଯାଆନ୍ତି। କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭାବରେ ଦେବତାମାନେ ଅମୃତ ରସ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ କାବ୍ୟ ପିତୃମାନେ, ମୃଦୁ ଋତୁମାନେ ଓ ବର୍ହିଷଦ୍ ନାମକ ମାସମାନେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ପନ୍ଦର ଦିନରେ ପିତୃମାନେ ଯେଉଁ ଅଂଶ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ଅମାବାସ୍ୟାରେ ସେଠାରେ ପୁନଃ ଏହା ପୂରଣ ହୁଏ। ଏଭଳି ଭାବରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କ୍ରିୟାରୁ ଚନ୍ଦ୍ରର ହ୍ରାସ ଓ ବୃଦ୍ଧି ଘଟେ। ସୋମପୁତ୍ରଙ୍କ ରଥ ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଆଲୋକମୟ, ଶ୍ୱେତ ରଥ। ଭାର୍ଗବଙ୍କ ରଥ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଶୋଭାଯୁକ୍ତ। ଏହି ରଥର ଦଶଟି ଘୋଡା ଶ୍ୱେତ, ପିତା, ଚିତ୍ରିତ, ନୀଳ, ପିଲା, ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗର। ଏମିତି ଦଶଟି ଉତ୍ତମ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ବେଗବାନ୍ ଘୋଡା ରଥକୁ ଆଟିଛନ୍ତି। କିଛି ରଥ ଅସଂଯୁକ୍ତ, ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗର, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଅଗ୍ନିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି। ତାପରେ ଜ୍ଞାନୀ ବୃହସ୍ପତି, ଦିବ୍ୟ ଗୁରୁ ଓ ଅଙ୍ଗିରସ ଗୋତ୍ରୀୟ, ଅଷ୍ଟ ଦିବ୍ୟ ବେଗବାନ୍ ଘୋଡା, ଯେଉଁମାନେ ଜଳରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସହିତ ଚଳନ୍ତି। ପରେ ଶନି ମଧ୍ୟ ଆକାଶ ଜନିତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଘୋଡା ସହିତ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି। ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କ ଅଷ୍ଟ ଘୋଡା କଳା ଓ ଚିନ୍ତାପରି ବେଗବାନ୍। ରାହୁ, ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ସଂଧିକ୍ଷଣରେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସନ୍ତି। ଏଭଳି ଦେବତାମାନଙ୍କ ରଥ, ଘୋଡା, ତାଙ୍କର ଗତି ଓ ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ରହସ୍ୟ ଏ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଆଦର ସହିତ କଥାହେଉଛି।