ଗଙ୍ଗା ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମିତ ଶିଶୁଟି ଅଗ୍ନିସ୍ୱରୂପ ତଜ୍ଜ୍ୱଳ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ। ସେ ଏକ ସୁନାର ଯଜ୍ଞ ବେଦୀ ତିଆରି କଲେ, ଯାହା ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପହାର ଥିଲା। ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କର ଅପାର ତେଜ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ସୁନା ବେଦୀକୁ ଦେଖି, ନୈମିଷ୍ୟ ଋଷିମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ନେଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୁଧିତ ହେଲେ। ଦେବମାନେ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ସେହି ତପସ୍ୱୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ବିରୋଧ କଲେ। ତାପରେ ରାଜା, ଉର୍ବଶୀ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ସହିତ ଭୂମିରେ ଏକ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। କିନ୍ତୁ ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ନାନ କାଳରେ ଧର୍ମରେ ଅବିଚଳ ରହିଲେ। ପରେ, ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି, ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଉଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ସେହି ଯଜ୍ଞ ସଭାରେ ମହାପୁରୁଷମାନେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ପାଳନ କରୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ବୈଖାନସ, ବାଳଖିଲ୍ୟ, ମରୀଚିମାନେ ଥିଲେ। ପିତୃଦେବ, ଦେବତା, ଅପ୍ସରା, ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗ ଓ ଚାରଣମାନେ ସେଠି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସେମାନେ ସ୍ତୋତ୍ର, ଅସ୍ତ୍ର, ଗୃହ ଓ ବିଧିମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦେବତା, ପିତୃ ଓ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ଯେଉଁଠି ପୂଜା ହେଉଥିଲା, ସେଉଠି ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସେ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟାରେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ଋଷିମାନେ ଶୁଭ ଶବ୍ଦରେ ଏବଂ ବିବିଧ ଅକ୍ଷର ଓ ଶବ୍ଦରେ ଶୁଭ ବାଣୀ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଯୁକ୍ତିମୂଳକ ବକ୍ତବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ପ୍ରତିପକ୍ଷମାନେ ପରାଜିତ ହେଉଥିଲେ। ସେଠି କିଛି ନଷ୍ଟ ହେଲା ନାହିଁ; ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସମାନେ ଏଠି ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। ତାଁଠି କେବେ ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଦେଖାଯାଇନଥିଲା। ଏଭଳି ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ଯଜ୍ଞସଭା ବାର ଦିନ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିକାଶ ପାଇଲା। ବୃଦ୍ଧ ଆଚାର୍ୟମାନଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାମାନେ ଅଲଗା ଭାବେ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ଯେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିଲା, ସେଠି ବସୁଦେବ, ମହାପ୍ରଭୁ, ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ବଂଶ ପାଳନ ପାଇଁ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ପ୍ରଭୁ ସେଉଁଠି ଉପସ୍ଥିତମାନେଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ। ସେ ଅଷ୍ଟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗୁଣ—ଅଣିମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ନିପୁଣ ଥିଲେ। ସେଠି ଏହି ସାକା, ସାତଟି ତଣ୍ଟୁ ସହିତ, ଅଜର ଓ ନିରନ୍ତର ଜଳପ୍ରବାହ ଥିଲା। ମହାବଳଶାଳୀ ସେ ତିନି ଭାଗର ରଥୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଯଜ୍ଞ ସଭା ଚାଳାଇଥିଲେ। ପ୍ରାଣ ଆଦି ପାଞ୍ଚ ଶକ୍ତି, ନିଜ-ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ, ଧାରଣାମାନଙ୍କ ଅଂଶ ଥିଲେ। ଆକାଶ ଉତ୍ସ ଭାବେ ଥିଲା, ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱରୂପ ଓ ଶବ୍ଦ-ସ୍ପର୍ଶ ଗୁଣ ଥିଲା। ମୃଦୁ ଓ ମଧୁର ବାଣୀରେ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଆନନ୍ଦ ପାଇଥିଲେ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଜନ, ସେ ମହାପୁରୁଷ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କଥା କହିଥିଲେ। ସେ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଚିରନ୍ତନ ସତ୍ୟ ବିଷୟରେ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି କଥା ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ଏହାର କ୍ରମ ଓ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁଶୃତି ମୁଁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିବି। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଗମ୍ଭୀର କଥା, ଯାହା ବେଦମାନେ ମାନ୍ୟତା ଦେଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ଏଯାଁ କଥାଏଁ କହୁଛି। ନିଜ ବଂଶର ପାଳନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ପରଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ପାଏ। ଯାହା ପ୍ରଶଂସିତ ହେଉଛି, ତାହା ବୁଝ; ଏହା ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ କୀର୍ତିକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିଛି। ଏହି କଥା ଏମିତି ସବଳ-ସିରା ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା ସ୍ଥାପିତ କରିଥିଲା। ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶିଳ୍ପର ମୂଳ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପୁରୁଷ, ଏବଂ ଆଧିତ୍ୟ ଦେବତା। ଏହି ସର୍ବର ମାଲିକ, ସ୍ୱୟଂ-ସିରା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମୁଁ ପ୍ରଣମ କରିଛି। ଏହି କଥା ପାଞ୍ଚ ପ୍ରମାଣରେ ସ୍ଥିତ, ଷଡ୍ଦର୍ଶନର ଆଧାର, ଏବଂ ପୁରୁଷର ସ୍ଥାପନା ରୂପ ଭାବରେ ପ୍ରତିଷିତ। ଏହି ଅଦୃଶ୍ୟ, ଚିରନ୍ତନ କାରଣ, ତାଳିତିତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ ଦୁହିତିର ସ୍ୱଭାଭ ତାଙ୍କର।