ମଟି ଚକର ମଧ୍ୟକାଣ୍ଡରେ ଯେପରି ଗତି ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ଗତି ଅତି ଧୀର ହୋଇଥାଏ । ଏହି ଧୀର ଗତି ଦ୍ୱାରା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅବଧିରେ ଏହା ଭୂମିରେ କେବଳ ଅଳ୍ପ ଦୂରତା ଯାଏ । ଏହି ପରି ଧୀର ଗତି ସହିତ ଏହା ଆଗକୁ ବଢ଼ିଥାଏ । ରାତିରେ ଏହା ଦ୍ବାଦଶ ମୂହୂର୍ତ୍ତରେ ତାରାମଣ୍ଡଳ ମାଧ୍ୟମରେ ଅତିକ୍ରମ କରେ । ମଟି ଚକର ମଧ୍ୟକାଣ୍ଡରେ ମଟି ଗାଠ ଯେପରି ଘୂରିଥାଏ, ସେପରି ଧ୍ରୁବ ମଧ୍ୟ ଘୂରିଥାଏ । ଦୁଇଟି କାଠିର ମଧ୍ୟରେ ଚକ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଘୂରିଥାଏ । ଧ୍ରୁବକୁ ଏହିପରି ବୁଝିବା ଉଚିତ୍; ସେ ସେଠିଏ ଘୂରିଥାଏ । ଦିନ ଓ ରାତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚଳନ କେବେ ଧୀର, କେବେ ତ୍ୱରିତ ହୁଏ । ଏହିପରି, ରାତିରେ ଆଉଥରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚଳନ ତ୍ୱରିତ ହୁଏ । ରାତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚଳନ ଧୀର ହୁଏ, ଏହିପରି ଏହାର ଗତି ମଧ୍ୟ ଧୀର ହୁଏ । ଏହିପରି, ଏହା ତାହାର ନିଜ ପଥ ଅତିକ୍ରମ କରି ସମ ଓ ଅସମ ଭାବରେ ଚଳନ କରେ । ଅଗସ୍ତ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଉପରେ ତ୍ୱରିତ ଗତିରେ ଚଳନ କରନ୍ତି । ସେ ସର୍ପର ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗ ଓ ଲୋକାଲୋକର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅଛନ୍ତି । ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭା ପଛରୁ ଆସିଲେ, ସେ ପ୍ରଭା ସମ୍ମୁଖକୁ ଆଲୋକିତ କରେ । ପର୍ବତର ଉଚ୍ଚତା ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପରକୁ ଉଠେ । ତାରା, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ ଓ ନକ୍ଷତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଏହି ସୀମାରେ ଅଛନ୍ତି । ଏହି ସୀମା ସାରା ଜଗତର ସୀମା; ଏହା ପରେ କୌଣସି ଆଲୋକ ନାହିଁ । ଲୋକାଲୋକ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଘେରି ରହିଥିବାରୁ ଏହା ଉପସ୍ଥିତ ଅଛି । ଋଷିମାନେ ଉଷା ଓ ରାତିକୁ ଜାଣିଥିବା, ଉଷାର ପରେ ଯେଉଁ ସମୟ ଆସେ, ସେ ଦିନ ନାମେ ପରିଚିତ । ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଶାପିତ ଅଛନ୍ତି । ଏମିତି ତିରିଶ ମିଲିଅନ୍ ମାଣ୍ଡେହା ନାମକ ଦେମନ୍ ଅଛନ୍ତି । ଏହି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଦହିଯାଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଭକ୍ଷିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି । ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବମାନେ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଗାୟତ୍ରୀକୁ ଓଁକାର ଓ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଶକ୍ତି ଦେଲେ । ଏହା ପରେ ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ତେଜୋମୟ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଭାଲଖିଲ୍ୟ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କର ରଶ୍ମିରେ ପ୍ରଭାମୟ ହୋଇ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ । ଏକ ମୂହୂର୍ତ୍ତ ତିରିଶ କଳାରେ ଗଠିତ, ଏବଂ ଏପରି ତିରିଶ ମୂହୂର୍ତ୍ତ ଦିନ ଓ ରାତିକୁ ସମାପ୍ତ କରେ । ଦିନର ଅଂଶ ଅନୁଯାୟୀ ଦିନର ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ଉଚିତ୍ ଅନୁକ୍ରମରେ ହୁଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ରର ପ୍ରଥମ ଅଂଶ ଅତିକ୍ରମ କରି ତିନି ମୂହୂର୍ତ୍ତ ଯିବା ପରେ, ସେ ସମୟରୁ ତିନି ମୂହୂର୍ତ୍ତ ସମୟକୁ ସଂଗବ ଭାବେ କୁହାଯାଏ । ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରୁ ଏହି ସମୟକୁ ଅପରାହ୍ନ କୁହାଯାଏ । ଅପରାହ୍ନ ସମୟ ଅତିକ୍ରମ କଲେ ଏହା ସାଂଧ୍ୟା ସମୟ ହୁଏ । ଦଶମ ଓ ପଞ୍ଚମ ମୂହୂର୍ତ୍ତ ବିଷୁବ ସମୟରେ ଦିନ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ । ଦିନ ରାତିକୁ ଭକ୍ଷିଯାଏ, ଏବଂ ରାତି ଦିନକୁ ଭକ୍ଷିଯାଏ । ଚନ୍ଦ୍ର ଦିନ ଓ ରାତିର କଳାକୁ ସମ ଭାଗରେ ଗ୍ରହଣ କରେ । ଏକ ମାସ ଦୁଇ ପକ୍ଷରେ ଗଠିତ, ଏବଂ ଦୁଇ ମାସ ଏକ ଋତୁ ହୁଏ । ଏକ ନିମେଷ ଓ ଏକ ବିଦ୍ୟୁତ୍, ଏବଂ କାଷ୍ଠା ମିଳି ମୋଟେ ପନ୍ଦରଟି ଅଛି । ସତିସଉଁ ଏବଂ ଦୁଇଟି ଯୋଗ କରି ସତେଇ ମାତ୍ରା ଅଛି । ଚାରି ହଜାର ଏବଂ ଆଠଶ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଅଛି । ସେମାନେ କୁହନ୍ତି ଯେ ଏକ ସଂଯୁକ୍ତ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚାରି ଶଉଁ ଦୁଇଟି ଅଛି ।