ଏକ ସମୟର କଥା, ଦେବତାମାନେ ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଅମୃତ ପାନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରେ, ନୈମିଷ କ୍ଷେତ୍ର ଋଷିମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶେଷ ଖ୍ୟାତି ଓ ସମ୍ମାନ ଲାଭ କଲା। ସେଠାରେ ରୋହିଣୀ ଗୋଟିଏ ଝିଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଏବଂ ଗୋମତୀ ନଦୀ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ରୁନ୍ଧତୀଙ୍କ ଝିଅରୁ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ପବିତ୍ର ଭୂମିରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଅବରୁଦ୍ଧ ହେବାରୁ ସେ ହାରିଗଲେ। ନୈମିଷ ଏଠାରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାରୁ, ଏଠାର ଲୋକମାନେ ‘ନୈମିଷିୟ’ ବୋଲି ପରିଚିତ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପୁରୁରବା ନାମକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଜା ରାଜ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ସେ ଅନେକ ରତ୍ନ ଓ ଧନ-ସମ୍ପଦ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କଦାଚିତ ଲୋଭୀ ନଥିଲେ ଓ ତାହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉନଥିଲେ। ସେ ଉର୍ବଶୀ ସହିତ ଏହି ତ୍ୟାଗ-ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଗଙ୍ଗା ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଅଗ୍ନି-ସମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସନ୍ତାନକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ପୁରୁରବା ତାହାପରେ ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଏକ ଚମତ୍କାରୀ ଯଜ୍ଞ ବେଦୀ ତିଆରି କଲେ ଏବଂ ଅପାର ତେଜସ୍ବୀ ମହାନୁଭାବମାନଙ୍କ ସହିତ ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବେଦୀକୁ ଦେଖି ନୈମିଷିୟମାନେ ରାଜା ପ୍ରତି ବିଶେଷ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ତାପସମାନେ ରାଜାଙ୍କ ବିରୋଧ କଲେ। ତାପରେ, ରାଜା ଉର୍ବଶୀଙ୍କ ବଂଶଜମାନଙ୍କ ସହିତ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ସ୍ନାନ କ୍ରିୟାରେ ସମ୍ମିଳିତ ହୋଇ ନିଜ ଧର୍ମରେ ଅବିଚଳ ରହିଲେ। ପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ଏହି ଯଜ୍ଞ ସଭାରେ ମହାନୁଭାବ ଋଷିମାନେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ନିଜ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ବୈଖାନସ, ବାଳଖିଲ୍ୟ, ଓ ମରୀଚିମାନଙ୍କ ସହିତ ଥିଲେ। ସେଠାରେ ପିତୃଦେବ, ଦେବତା, ଅପ୍ସରା, ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗ ଓ ଚାରଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ହିମ୍ସା, ଅସ୍ତ୍ର, ଗୃହ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦେବ-ପିତୃ ଆଦିଙ୍କ ଉପାସନା କ୍ରମରେ ସେମାନେ ଅନେକ କ୍ରିୟା ସମ୍ପାଦନ କରୁଥିଲେ। ପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟାରେ ସେମାନେ ସବୁଠି ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ। ତାପସମାନେ ଶୁଭ ବାଣୀ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ମଙ୍ଗଳ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ବିବାଦରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ହରାଇଥିଲେ। ସେଠାରେ କିଛି ହରାଇ ଯାଇନଥିଲା; ବ୍ରହ୍ମ-ରାକ୍ଷସମାନେ ଏଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। କୌଣସି ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନଥିଲା। ଏଭଳି ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ସଭା ବାରୋ ବର୍ଷ ଧରି ଉନ୍ନତି ଲାଭ କଲା। ଏଠାରେ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କୁ ଆଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଋତ୍ୱିକ୍ମାନେ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବେ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ଯେଉଁଠି ଏହି ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇଥିଲା, ସେଠାରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ବାସୁଦେବ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ନିଜ ବଂଶର ଭଲ ପାଇଁ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ପ୍ରଭୁ ସେମାନଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ। ସେ ଅଣିମା ଓ ଅନ୍ୟ ଏଠି ସହିତ ଆଠଟି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଙ୍ଗରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ। ସେଉଁଠି ସାତଟି ଶାଖା ବିଶିଷ୍ଟ ଦୀର୍ଘଜୀବୀ ଓ ଅବିରତ ଜଳପ୍ରବାହୀ ବୃକ୍ଷ ଥିଲେ। ଏହି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ମହାପୁରୁଷ ତିନି ବିଭାଗର ରଥିକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ ସଭା ଚାଲାଇଥିଲେ। ପ୍ରାଣ ଆଦି ପାଞ୍ଚଟି କ୍ରିୟା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ଥିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ମୂଳ ଆକାଶ ଥିଲା, ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱରୂପରେ ଧ୍ୱନି ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଥିଲା। ସେ ମୃଦୁ ଓ ମଧୁର ବାଣୀରେ ଏପରି କଥା କହିଥିଲେ, ଯେପରି ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ। ଏହିପରି ଦୀର୍ଘପୂର୍ବରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁରୁଷ ଏହି ଚମତ୍କାର ଗାଥା କହିଥିଲେ। ଏବଂ ସେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ପାରମାର୍ଥିକ ସତ୍ୟ କଥା ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ।