ମୁନିବରମାନେ, ଏହି ଗଭୀର ଅଧୋଲୋକର କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ । ଏଠାରେ ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କର ସହର ଅଛି, ଏହି ସହରରେ କୁମ୍ଭିଳା ଓ ଖରାଙ୍କ ଅବସ୍ଥାନ ଅଛି । ଏଠି ହେମକ ନାମକ ନାଗ ଓ ପାଣ୍ଡୁରକଙ୍କ ସହର ମଧ୍ୟ ଅଛି । ନେଡକ ନାଗପତିଙ୍କ ରାଜମହଳ, ବିଶାଳାକ୍ଷଙ୍କ ଅବସ୍ଥାନ ଏହି ତୃତୀୟ ତଳରେ ଅଛି । ଏହି ତଳକୁ ନୀଳଭୂମି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ । ଏଠି ଗଜକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ସହର ଓ କୁଞ୍ଜର ନାଗର ଅଛି । ମୁଞ୍ଜ ନାମକ ଲୋକପତିଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଏଠି ଅଛି, ଏବଂ ବୃକବକ୍ତ୍ରଙ୍କ ସହର ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅଛି । ଚତୁର୍ଥ ତଳରେ ବେନତେୟଙ୍କ ସହର ଅଛି । ଏଠି ବିରୋଜନା ନାମକ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଦାନବସିଂହଙ୍କ ସହର ଅଛି । ବିଦ୍ୟୁଜ୍ଝିହ୍ୱ ନାମକ ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କ ସହର ଏଠି ଅଛି । କିର୍ମୀର ନାଗ, ସ୍ୱସ୍ତିକ ଓ ଜୟଙ୍କ ସହର ଏଠି ଅଛି । ପଞ୍ଚମ ତଳକୁ ଶିଳାସ୍ମୂ ତଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏଠି ସୁପର୍ବନ, ପୁଲୋମାନ୍ ଓ ମହିଷଙ୍କ ସହର ଅଛି । ଏଠି ସୁରମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶତଶୀର୍ଷ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଥାନ୍ତି । ଏପରି ଭାବେ, ଏହି ତଳଗୁଡିକରେ ନାଗ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ହଜାର ହଜାର ସହର ଅଛି । ସପ୍ତମ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପାତାଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ପଶ୍ଚିମ ସୀମାରେ ଅଛି । ଏଠି ଅସୁର ଓ ବିଷଧର ନାଗମାନେ ବସିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଅଛନ୍ତି । ଏଠି ଦିତିପୁତ୍ର ଦାନବମାନେ ସହ ଅନେକ ମହାନଗର ଅଛି । ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏହି ସହରଗୁଡ଼ିକ ଭିତରେ ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଦୃଶ୍ୟ ଅଛି । ପାତାଳର ଶେଷ ସୀମାରେ, ଅନେକ ଯୋଜନ ଅଟୁଟ ଭାବେ ବିସ୍ତୃତ ଏକ ମହାପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି—ତାଙ୍କର ଦେହ ଧୋଇଥିବା ଶଂଖ ପରି ଧଳା, ନୀଳବସନ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ । ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶିଙ୍ଗ, ପବିତ୍ର ମୁଖ ଓ ତେଜସ୍ୱୀ ଚେହେରା ସହିତ ସେ ମହାନ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ । ତାଙ୍କର ଜିହ୍ୱାମାଳା ଅଗ୍ନିର ଲପଟା ପରି ଜ୍ୱଳିତ, ଅନେକ ଆଁଖି ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଦୁଇଗୁଣି ଅଧିକ ଅଂଶ ତାଙ୍କୁ ଅଲଙ୍କୃତ କରିଛି । ମଲ୍ଲିକା ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଧଳା ଆଁଖିର ମାଳା ତାଙ୍କୁ ଶୋଭା ଦେଇଛି । ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ଉନ୍ନତ ଦେହ ସହିତ ସେ ବିଶାଳ ନାଗମାଳାରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଛନ୍ତି, ମହାପ୍ରଜ୍ଞା ଏବଂ ମହାନ୍ ଆତ୍ମାମାନେ ତାଙ୍କ ସହ ଅଛନ୍ତି । ସେ ସମସ୍ତ ନାଗମାନଙ୍କର ରାଜା—ଶେଷ, ଅନନ୍ତ, ଅପାର ତେଜର ଧାରୀ । ଏଭଳି ଏହି ସପ୍ତ ତଳ, ଯାହାକୁ ରସାତଳ କୁହାଯାଏ, ବିସ୍ତାରିତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା । ଏହା ପରେ ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଯାହା ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶର ସମନ୍ୱୟ । ଏବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଗତି ବିଷୟରେ ଶୁଣ । ସେମାନଙ୍କର ତେଜ ଓ ପ୍ରଭାରେ, ସେ ଦୁଇଜଣ ତାଙ୍କର ମଣ୍ଡଳ ସହିତ ଉନ୍ନତ ହୁଅନ୍ତି । ପୃଥିବୀର ଅର୍ଧ ଅଞ୍ଚଳ ଅନ୍ୟ ଦିଗରେ ବାହ୍ୟ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ । ଆକାଶର ବିସ୍ତାର ପୃଥିବୀର ପରିଧି ସମାନ ବୋଲି ମନ୍ୟ ହୁଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ଆଲୋକର ମୂଳ ଏବଂ ପୃଥିବୀରୁ ଉଦୟ ହେଉଥିବା ବୋଲି ସ୍ମୃତି ଅଛି । ଏଠି ‘ମହୀ’ ଶବ୍ଦ ପୃଥିବୀତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରତି ଉପଯୁକ୍ତ ହେଉଛି । ଏବେ ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳର ଯୋଜନା ସଂଖ୍ୟା ଜାଣ । ତାହାର ବ୍ୟାସ ତାହାର ପ୍ରସ୍ଥସ୍ଥଳ ତିନିଗୁଣ, ଏହାର ପରିଧି ଏହି ମାପ ଅନୁସାରେ ହୁଏ । ପୃଥିବୀର ମାପ ଓ ତାହାର ଯୋଜନା ସଂଖ୍ୟା ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖ ହେଲା । ଏଭଳି ଏହି ପୁରାଣରେ ସମସ୍ତ ବିସ୍ତାର ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି ।