ପଞ୍ଚ ଭୂତରୁ ଉପରେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଆଲୋକ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଏଠାରେ ଭୂମିରୂପେ ଜଣାଯାଏ। ଯେପରି, ଏକ ବଡ଼ ପାତ୍ର ଭିତରେ ଛୋଟ ଛୋଟ ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଆକାଶର ଭିତରେ ଅଲଗା ଅଲଗା ଆଲୋକର ଭାଗଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅନୁଭବ କରାଯାଏ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଭୂତଗୁଡ଼ିକ ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ କଥା ହୁଏ। କିନ୍ତୁ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭୂତମାନେ ଲୟ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ପୁନଃ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ। ଏହି ମହତତ୍ତ୍ୱ ଆଦି ଭାଗଗୁଡ଼ିକ କାରଣ ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ଏକାତ୍ମ ଅଟୁଟ। ଦ୍ୱିଜଜନ, ସପ୍ତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ରର ଏହି ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ଯଥାର୍ଥରେ ଯେପରି ଅଛନ୍ତି, ସେପରି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହି ସମସ୍ତ ରୂପାନ୍ତର କେବଳ ମହତ୍ତ୍ୱର ଏକ ଅଂଶ ମାତ୍ର ଅଟୁଟ ରହିଛି। ଏଭଳି ସପ୍ତ ଶ୍ରେଣୀର ଜୀବମାନେ ଏକାଠି ସ୍ଥିତି ନେଇଛନ୍ତି। ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୂମି ରଚନା ବିଷୟରେ ଏତିକି ଶୁଣିବାକୁ ଉଚିତ। ଏଠାରେ ଏହାମାନଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଭାବେ ଗଣନା କରିପାରିବିନାହିଁ। ଏବଂ ତାରାମଣ୍ଡଳର ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚକ୍ରାକାଶ ବିସ୍ତାର ଅଛି, ତାହାର ବିବରଣୀ ଏଠାରେ ଦିଆଯିବ। ଏବେ ମୁଁ, ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ, ଭୂମି ବିଷୟରେ କଥାହେବି। ଭୂମି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ ଓ ତଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ଆଲୋକ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ମୂଳ ଭୂତ। ଏହି ଭୂମି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମାତୃକା, ସମସ୍ତ ଜନ୍ତୁଙ୍କୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ମହାମାତା। ଏହା ଅନେକ ନଦୀ ଓ ପାହାଡ଼ରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅସଂଖ୍ୟ ପ୍ରକାରର ପ୍ରାଣୀ ଏଠାରେ ବସୁଥାନ୍ତି। ସେମାନେ ଛୋଟ ନଦୀ, ଝରଣା, ଓ ନମ୍ର ଅଞ୍ଚଳରେ ନିବାସ କରନ୍ତି, ନିମ୍ନ ଗୃହରେ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ନିର୍ମଳ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି। ଜଳ ଅସୀମ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣ, ଏବଂ ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏହିପରି, ଆକାଶ ଧରାଯାଇପାରେନି, ଏହା ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ନିବାସ ସ୍ଥାନ ଅଛି। ଜଳ ଭୂମି ମଧ୍ୟରେ, ଜଳରେ ଏବଂ ଭୂମି ଉପରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିତ। ଏଭଳି ଅନନ୍ତ ପ୍ରକୃତିର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ରୂପ ନୁହେଁ। ଭୂମି, ଜଳ, ଏବଂ ପରେ ଆକାଶ—ଏହି କ୍ରମରେ ବିବରଣା ଦିଆଯାଏ। ଭୂମିର ରସାତଳ ଏକ ହଜାର ଯୋଜନା ଦୀର୍ଘ ଅଞ୍ଚଳ, ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଦଶ ଯୋଜନାର ହିସାବରେ। ପ୍ରଥମେ ଅଟଳ ନାମକ ଅଞ୍ଚଳ, ତାପରେ ସୁତଳ ଅଛି। ତାହାଠାରୁ ତଳେ ତଳାତଳ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ତାହାଠାରୁ ତଳେ ରସାତଳ ଅଛି। ଭୂମିର ପ୍ରଥମ ଅଞ୍ଚଳ କୃଷ୍ଣଭୂମି ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ, ଏହା ଅନ୍ଧକାର ଭୂମି। ଚତୁର୍ଥ ଅଞ୍ଚଳ ପୀତଭୂମି, ଏହା ହଳଦିଆ ଭୂମି, ପଞ୍ଚମ ଅଞ୍ଚଳ ଗଣ୍ଟି ମାଟିରୁ ତିଆରି। ପ୍ରଥମ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଅସୁର ରାଜାଙ୍କ ରାଜମହଳ ଅଛି। ଏଠି ଶଙ୍କୁକର୍ଣ୍ଣ ନଗର ଓ କବନ୍ଧଙ୍କ ରାଜମହଳ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏଠି ରାକ୍ଷସ ଭୀମ ଓ ଶୂଳଦନ୍ତଙ୍କ ନିବାସ ଅଛି। ଏଠି ନାଗମହାରାଜ ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କ ନଗର ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏଭଳି ନାଗ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ହଜାର ହଜାର ନଗର ଏଠି ଅଛି। ଦ୍ୱିତୀୟ ସୁତଳ ଅଞ୍ଚଳରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଦୈତ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ଓ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ରାଜମହଳ ଅଛି। ଏଠି ଇୟଗ୍ରୀବ, କୃଷ୍ଣ ଓ ନିକୁମ୍ଭଙ୍କ ରାଜମହଳ ଅଛି। ଏଠି ଦାନବ ନୀଳ ଓ ମେଘ ଗଳ୍ପ ଅଛି। ଏଠି ନାଗ କମ୍ବଳ ଓ ଅଶ୍ୱତର ନଗର ଅଛି। ଏଭଳି ଏଠି ମଧ୍ୟ ହଜାର ହଜାର ନାଗ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ନଗର ଅଛି। ତୃତୀୟ ତଳରେ, ମହାତ୍ମା ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନଗର ଅଛି। ଏଠି ତାରକାସୁର ଓ ତ୍ରିଶିରାସଙ୍କ ନଗର ଅଛି। ଏଠି ଦାନବ ପୁରଞ୍ଜନଙ୍କ ନଗର ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ସମୃଦ୍ଧିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋକମାନେ ବସୁଥାନ୍ତି। ଏଭଳି ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଭୂମିର ରଚନା, ତାହାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଜୀବମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଆଦର ସହିତ କଥାହେଲା।