ସେ (ଅର୍ଥାତ୍, ପରମେଶ୍ୱର) ଅନନ୍ତ, ସ୍ୱୟଂସିଧ୍ଧ, ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ନଥିବା। ତାଙ୍କର ବିସ୍ତାର ହଜାର-ହଜାର ଯୋଜନା ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସାରିତ, ଅସୀମ ଓ ଅପାର। ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅନନ୍ତତାକୁ ଜାଣିପାରିନାହାନ୍ତି; ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଲେନଦେନ ଓ ଅନୁଭୂତିରୁ ପରେ। ଏହିଏ ହେଉଛି ମହାଧାମ, ଅନନ୍ତ ଭଗବାନଙ୍କର ସୀମା। ମହାଦେବ ମଧ୍ୟ ଏହି ସୀମାକୁ ସ୍ଥାପିତ କରିଛନ୍ତି—ଏହିମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବିଶ୍ୱର ଲୋକମାନେ। ଏଠାରେ ସାତଟି ପ୍ରତିସ୍ଥାନ ଅଛି, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଧାମମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏହିଏ ହେଉଛି ବିଶ୍ୱର ମାପ, ଏହିଏ ସଂସାର ସମୁଦ୍ର। ବିଶ୍ୱର ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ସ୍ୱଭାବ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଅତି ପୁନ୍ୟବାନ୍ ସିଦ୍ଧପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିଏକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଏହିଏ ଅନନ୍ତଙ୍କର ମନୋମୟ ଶରୀର। ଏହି ଅନନ୍ତତା ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବିବେଚିତ। ଯିଏ ‘ପଦ୍ମନାଭ’ ନାମରେ ପରିଚିତ, ସେଉଁଠି ଏମିତି ଏକାନ୍ତରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପୃଥିବୀ, ପାତାଳ, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି—ସମସ୍ତ ଜଗତରେ, ଅନ୍ଧକାରରେ ମଧ୍ୟ, ସେଉଁଠି ଏକମାତ୍ର ଜ୍ୱଳମାନ ମହାପ୍ରଭା ଭାବେ ଜ୍ଞାତବ୍ୟ। ସମସ୍ତ ଲୋକରେ, ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ନାନା ରୂପରେ, ସେଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଆଧାର ଓ ଆଧୃତ ରହିଛି, ସେଠି ଏହି ବିଭିନ୍ନ ପରିଣାମ ଅଚଳ ସ୍ୱରୂପକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ସେମାନେ ପ୍ରତିଏକ ଅନ୍ୟଅନ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପରସ୍ପର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ସବୁ ଅବସ୍ଥା ଅବିଭକ୍ତ ଥିଲା; ପରେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ପ୍ରଭେଦରୁ ଭିନ୍ନତା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଗୁଣମାନଙ୍କର ସଂଚୟର ସାରରେ ଏହି ଭିନ୍ନତା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ପଞ୍ଚଭୂତ ଓ ତାହାଠାରୁ ପରେ ଥିବା ଯେଉଁ ଚେତନା, ତାକୁ ‘ପୃଥିବୀ’ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଯେପରି ଛୋଟ ବାତିଲା ବଡ଼ ବାତିଲା ଭିତରେ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଆକାଶରେ ଆଲୋକର ବିଭାଗମାନେ ଧାରଣ ହୁଏ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ପଞ୍ଚଭୂତ ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭୂତମାନେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ। ମହାତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଆଦି ଯେଉଁ ବିଭାଗମାନେ, ସେମାନେ କାରଣ ସ୍ୱରୂପ ଏକାତ୍ମକ। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ଓ ସପ୍ତସାଗର ଏହି ପ୍ରଦେଶମାନେ ଯଥାର୍ଥ ଅଛନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମୂଳ ରୂପର କେବଳ ଏକ ଅଂଶରେ ଏହି ପରିଣାମ ଘଟେ। ଏପରି ସାତଟି ପ୍ରକାରର ଜୀବଗୋଷ୍ଠୀ ସ୍ଥାପିତ। ଭୂମିର ବିନ୍ୟାସ ବିଷୟରେ ଏପରି ଅନେକ କଥା ଶୁଣିବା ଯୋଗ୍ୟ। ମୁଁ ଏଠାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଗଣନା କରିପାରିବି ନାହିଁ। ତାଳପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାରାମଣ୍ଡଳ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ଗୋଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେଉଁ ବିନ୍ୟାସ, ଏହି ବିଷୟରେ ଏବେ ମୁଁ କହିବି, ହେ ଧୀମତୀ। ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ ଓ ତେଜ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଭୂତ। ପୃଥିବୀ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଜନନୀ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଧାରଣ କରେ। ଏହି ପୃଥିବୀ ଅନେକ ନଦୀ ଓ ପାହାଡ଼ରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅସଂଖ୍ୟ ପ୍ରକାରର ଜୀବରେ ମୁହଁ ମାଡ଼ିଥାଏ। ସେମାନେ ଛୋଟ ନଦୀ, ନାଳା ଓ ନିମ୍ନ ସ୍ଥାନରେ, ନୀଚ ବାସସ୍ଥଳୀରେ ବସିଥାନ୍ତି। ଜଳ ଅନନ୍ତ, ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ବ୍ୟାପିତ। ଏହିପରି ଆକାଶ ଅପରିଗ୍ରାହ୍ୟ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଆଶ୍ରୟରେ ଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଜଳ ପୃଥିବୀରେ, ଜଳରେ ଏବଂ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ।