ଏପରି ଭାବରେ ପୁଷ୍କର ଦ୍ୱୀପର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ପୁଷ୍କର ଦ୍ୱୀପ ଯେପରି ଆକାର ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ବିସ୍ତୃତ, ସେହିପରି ଏହା ପରେ ଥିବା ଦ୍ୱୀପକୁ ସାମୁଦ୍ର ଦ୍ୱୀପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ମଧ୍ୟ ସେଇ ପରି ବିଶାଳ। ଏହି ଦ୍ୱୀପ ପ୍ରଚୁର ପାଣିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ‘ସାମୁଦ୍ର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ପାଣି ବର୍ଷା ରୂପେ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ‘ବର୍ଷା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ବର୍ଷା ସୁଖ ଓ ବୃଦ୍ଧିର ସାର ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହା ଅତ୍ୟଧିକ କମିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ପକ୍ଷୀର ଅସ୍ତମିତି ପରି ଅପଚୟ ହୁଏ। ଏହିପରି ଯେତେବେଳେ ଏହା କମିଯାଏ, ଏହା ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ଫେରିଯାଏ। ଯେପରି ମହାସାଗରର ପାଣି ନିଜେ ଉପରକୁ ଉଠିଯାଏ, ସେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତର ସମୟରେ, ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷରେ ଏହି ଘଟଣା ଘଟେ। ଏଠାରେ ଏକ ଶତ ପନ୍ଦର (୧୧୫) ଅଙ୍ଗୁଳ ମାପ ରହିଛି। ଚାରିପଟେ ପାଣି ରହିଥିବାରୁ ଏହାମାନେ ‘ଦ୍ୱୀପ’ ବୋଲି ପରିଚିତ। ଏଠାରେ ଯେଉଁ ପର୍ବତଗୁଡିକ ଉଚ୍ଚତମ ନୁହଁନ୍ତି, ସେଗୁଡିକୁ ପର୍ବତମାଳା ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଶାଲ୍ମଳି ଦ୍ୱୀପରେ ଶାଲ୍ମଳି ବୃକ୍ଷକୁ ମହାବ୍ରତୀ ଲୋକମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି। କ୍ରଞ୍ଚ ଦ୍ୱୀପର ମଧ୍ୟଭାଗରେ କଞ୍ଚ ପର୍ବତ ଅଛି। ପୁଷ୍କର ଦ୍ୱୀପରେ ନ୍ୟାଗ୍ରୋଧ ବୃକ୍ଷକୁ ଏଠାର ନିବାସୀମାନେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ସାଧ୍ୟମାନେ ସହିତ, ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ବାସ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଉପରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବେ ପୂଜା କରାଯାଏ। ସମସ୍ତ ଦ୍ୱୀପରେ ଜୀବମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କ୍ରମାନୁସାରେ ଚାଲିଥାଏ। ସେଠାରେ ଜୀବମାନଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଆୟୁର ମାପ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଠାରୁ ଦୁଇଗୁଣି ଅଧିକ ଥାଏ। ଏଠାରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ମୂର୍ଖ ଓ ପ୍ରାଜ୍ଞ ଦୁହେଁ ପ୍ରକାର ଜୀବମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରାମର୍ଶଦାତା, ଦେବତା, ପିତା ଓ ପ୍ରପିତାମହ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଜୀବମାନେ ସଦା ଛଅ ପ୍ରକାର ରସ ଯାହା ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତାହାର ଆସ୍ୱାଦ ନିଅନ୍ତି। ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ଚାରିପଟେ ମଧୁର ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୁଦ୍ର ଘେରି ରହିଛି। ଏହାଠାରୁ ଦୁଇଗୁଣି ବଡ଼ ଏକ ସୁନା ମାଟିର ଭୂମି ରହିଛି, ଯାହା ସମଗ୍ର ଏକ ଦୃଢ଼ ପାଥର ପରି। ଏହାକୁ ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଅନୁଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦୁହେଁ। ଏହାର ଉଚ୍ଚତା ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଅଛି, ସେଠି ଲୋକମାନେ ଅଛନ୍ତି; ଅନୁଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଞ୍ଚଳ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି। ଏହି ଅନୁଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଞ୍ଚଳ ସମସ୍ତ ଲୋକର ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ବାହାରେ ଅଛି। ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଞ୍ଚଳ ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଥାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ କୁ ଆବୃତ କରି ରହିଛି। ତାପରେ ଭୂର୍ଲୋକ, ଭୁଵର୍ଲୋକ, ସ୍ୱର୍ଲୋକ ଓ ମହର୍ଲୋକ ଥାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ହେଉଛି ଲୋକର ବିସ୍ତାର ଓ ସୀମା। ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ଆରମ୍ଭରୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ରୂପ ଏପରି ଥାଏ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉପରେ, ତଳେ କିମ୍ବା ଚାରିପଟେ, ଏହା କାରଣର ଅବିନାଶୀ ସ୍ୱରୂପ ଅଟୁଟ ଅଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକ ଅନ୍ୟ ଏକୁ ସମର୍ଥନ କରେ, ଏହି କ୍ରମରେ ପ୍ରତିଟି ଦଶ ଗୁଣା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଚାରିପଟେ ଘନ ଜଳର ସମୁଦ୍ର ଘେରି ରହିଛି। ବାହାରେ, ଏହି ଘନତାରେ ଏହାର ଗୋଳାକାର ମଣ୍ଡଳ ଉପର ଓ ତଳେ ବିସ୍ତୃତ। ଏଠାରେ ଅଗ୍ନିର ଅଞ୍ଚଳ ଗୋଳ ଆକାରରେ, ଲୋହା ଦଳାର ଭାରି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଘନ ବାୟୁ ଓ ଆକାଶକୁ ସମର୍ଥନ କରେ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ରହିଛି। ଏହି ମହାଅଞ୍ଚଳ ଅନନ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ସମର୍ଥିତ।