ପୁଷ୍କର ଦ୍ୱୀପର ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗରେ ଯେପରି ଅପାର ବିସ୍ତାର ଅଛି, ସେପରି ଏହି ମଣସା ପର୍ବତର ଚକ୍ରକୁ ଘେରି ରହିଛି। ଏହି ପରିସର ମଧ୍ୟରେ ଧାତକୀ ନାମକ ଏକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି। ସେଠାରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ରୋଗ ରହିତ, ଅତି ଆନନ୍ଦମୟ ଏବଂ ମାନସୀ ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ସେଠାରେ କେହି ବଡ଼ କିମ୍ବା ଛୋଟ ନୁହଁନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆକୃତି ଓ ଚରିତ୍ର ସମାନ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଶାସ୍ତି, ଲୋଭ କିମ୍ବା ଅର୍ଜନ ନାହିଁ। କୌଣସି ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଆଶ୍ରମ, କୃଷି, ପଶୁପାଳନ କିମ୍ବା ବ୍ୟବସାୟ ନାହିଁ। ପୁଷ୍କରର ଏହି ଦୁଇ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହି ସବୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ। ସେଠାରେ ସ୍ୱୟଂଜାତ ଉଦ୍ଭିଦ, ଜଳ ଓ ପାହାଡ଼ ଝରଣା ଅଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋତୁରେ ଏଠାରେ ଅପାର ଶୁଭ ଅନୁଭୂତି ରହିଥାଏ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏପରି ଭାବେ ପୁଷ୍କରର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ପୁଷ୍କର ସମାନ ବିସ୍ତୃତ ଓ ବୃତ୍ତାକାର ଅଞ୍ଚଳ ପରେ ଯେଉଁ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ତାହାକୁ ସାମୁଦ୍ର ଆଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି। ଏହା ସମାନ ଭାବେ ବିସ୍ତୃତ ଓ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ସାମୁଦ୍ର କୁହାଯାଏ। ଏହି ଜଳ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦିଏ, ଏହିକାରଣରୁ ଏହାକୁ ବର୍ଷା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ବର୍ଷା, ଆନନ୍ଦ ଓ ବୃଦ୍ଧିର ତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହୋଇ, ସେଠାରେ ଏପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ବର୍ଷା ଅତି କମିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ପକ୍ଷୀ ଅସ୍ତମିତ ହେବା ପରି ଏହା ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଏହିପରି ଯେତେବେଳେ ଏହା କମିଯାଏ, ଏହା ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ଫେରିଯାଏ; ଯେପରି ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରରେ ଜଳ ସ୍ୱୟଂ ଉପରକୁ ଉଠେ। ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ, ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷରେ ଏହି ଘଟଣା ଦେଖାଯାଏ। ଏଠାରେ ଏକ ଶତ ପଂଚଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ପରିମାଣ ଅଛି। ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଜଳ ଘେରି ରହିଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଦ୍ୱୀପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠାରେ ଅତି ଉଚ୍ଚ ନୁହଁଥିବା ପାହାଡ଼ମାନେ ପାହାଡ଼ ଶୃଙ୍ଗ ଭାବେ ସ୍ମୃତି ହୁଅନ୍ତି। ଶାଲ୍ମଳୀ ଦ୍ୱୀପରେ ଶାଲ୍ମଳୀ ଗଛକୁ ମହାବ୍ରତୀ ଲୋକମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି। କ୍ରଞ୍ଚ ଦ୍ୱୀପରେ କଞ୍ଚ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ। ପୁଷ୍କର ଦ୍ୱୀପରେ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ଗଛକୁ ସେଠାର ନିବାସୀମାନେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ସାଧ୍ୟମାନେ ସହିତ, ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ବାସ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ପୂଜା କରାଯାଏ। ସମସ୍ତ ଦ୍ୱୀପରେ ପ୍ରଜାମାନେ କ୍ରମଶଃ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ସେଠାରେ ଆୟୁ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କର ମାପ ହୁଏ, ଏବଂ ପରେ ଏହା ଦ୍ୱିଗୁଣ ହୁଏ। ଏଠାରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ, ମୂଢ଼ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍—ଦୁହିଁ ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରନ୍ତି। ସେ ହେଉଛନ୍ତି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉପଦେଷ୍ଟା, ଦେବତା, ପିତା ଓ ପ୍ରପିତାମହ। ସେଠାରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସଦା ଛଅ ରସର ଆସ୍ୱାଦନ କରନ୍ତି, ଯାହା ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ମିଠା ପାଣିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୁଦ୍ର ଏହି ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଚାରିଦିଗରୁ ଘେରି ରହିଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ ବଡ଼ ଏକ ସୁନା ମାଟିର ଭୂମି ଅଛି, ଯାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ଦୃଢ଼ ପାତର ପରି। ଏହାକୁ ଲୋକାଲୋକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଅନୁଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦୁହିଁ ପ୍ରକାର। ଏହାର ଉଚ୍ଚତା ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଅବସ୍ଥିତ, ଅନୁଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଞ୍ଚଳ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକର ସୀମାରୁ ବାହାରେ ଅଛି। ଅନୁଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଞ୍ଚଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଲୋକମାନଙ୍କ ସୀମାରୁ ବାହାରେ ଅଛି। ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଞ୍ଚଳର ପରେ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଆବୃତ କରି ଏକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅବସ୍ଥିତ।