ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ଋଷିମାନେ ଅପାର କରୁଣାର ଧାରକ ଥିଲେ। ସେହି ସମୟରେ ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଅତିଥିରୂପେ ବେଶ୍ରମ୍ଭାରେ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ ଏବଂ ଆଦର ଦେଖାଇଲେ। ପରେ, ଯେତେବେଳେ ରାଜା ବିଦାୟ ନେଲେ, ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ତଁହାଠାରୁ ବିଦାୟ ନେଲେ। ପୁଣି, ମହାନ ଋଷିମାନେ ସେଠାରେ ବୃହତ୍ ଯଜ୍ଞ ସଭା ଆୟୋଜନ କଲେ। ସେହି ସମୟରେ, ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ଋଷିମାନେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଧରି ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ। ଏହା ସମୟରେ, ଯଦୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ତ୍ୱରଣ୍ୟ ସହ ଦଶ ହଜାର ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ। ଏପରି ଭାବେ, ପୁରାଣର ବିଷୟବସ୍ତୁ ଓ ସାରାଂଶ ଏଠାରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଏହି ମହାନ ବିଷୟର ସାର ତଥା ତାହାର ମୂଳ ଅର୍ଥ ଏଠାରେ ସହଜ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି। ଯିଏ ଏହି ପ୍ରଥମ ଅଂଶକୁ ଯଥାଯଥ ଭାବରେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି ପଢ଼େ, ଓ ଯିଏ ଚାରିଟି ଵେଦ, ତାଙ୍କର ଉପବେଦ ଓ ଉପନିଷଦ ସହିତ ଜାଣେ, ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସେମାନେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିବା ନ ଥିଲେ ବେଦ ଭୟ କରେ—'ସେ ମୋତେ ନଶ୍ୱ କରିଦେବେ' ବୋଲି। ଏହି ଅଂଶକୁ ଅଧିଗମ କରି, ବ୍ୟକ୍ତି ମୋହରେ ପଡ଼ିବେ ନାହିଁ ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକ ମାର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ। ଯିଏ ଏହାର ନିରୁକ୍ତି ଜାଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ବିନାଶ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଏକ ମାର୍ଗ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ସଂହାର ସମୟରେ ଏହାର ଫେରା ନାହିଁ। ଏହି ଯଜ୍ଞ କେଉଁଠି ହେଉଥିଲା? ସେଠାରେ ସେ ଜ୍ଞାନୀ କିପରି ପୁରାଣ କଥା କହିଥିଲେ? ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲାପରେ, ସୂତ ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ସେଯଜ୍ଞ କେତେ ଦିନ ଚାଲିଥିଲା, କିପରି ହେଉଥିଲା, ଏହି ସବୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ସେମାନଙ୍କର ଏହି ଯଜ୍ଞ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟମୟ ଏବଂ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଚାଲିଥିଲା। ସେଠାରେ ଇଡ଼ା ପତ୍ନୀ ହେଲେ, ଶାମିତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଦେବତାମାନେ ଏଠାରେ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ପାନ କଲେ। ଏହି କାରଣରୁ ନୈମିଷାରଣ୍ୟ ମହାନ ମାନ୍ୟତା ଏବଂ ଋଷିମାନେ ସମ୍ମାନ ପାଇଲେ। ସେଠି ରୋହିଣୀ ଜଣେ କନ୍ୟାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଗୋମତୀ ମାତ୍ର କ୍ଷଣେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ରୁନ୍ଧତୀଙ୍କର କନ୍ୟାଠାରୁ ଏକ ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ତେଜସ୍ୱୀ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେଠି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ବଶିଷ୍ଠ ମଧ୍ୟରେ ଶତ୍ରୁତା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ଅବରୋଧ ହେବା ଦ୍ୱାରା ସେ ହାରିଗଲେ। ନୈମିଷା ଏଠାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାରୁ, ସେଠାର ଲୋକମାନେ 'ନୈମିଷିୟ' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ। ଯେତେବେଳେ ପୁରୁରବା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା, ପୃଥିବୀରେ ଶାସନ କରୁଥିଲେ, ସେ କେବେ ରତ୍ନର ଅଧିକତାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ଲୋଭୀ ନଥିଲେ। ସେ ଉର୍ବଶୀ ସହ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ଗଙ୍ଗାଯେଉଁଠି ଏକ ତେଜସ୍ୱୀ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ପରେ ସେ ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୁନାର ଯଜ୍ଞ ବେଦୀ ତିଆରି କଲେ। ଏହିପରେ ସେ ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀମାନଙ୍କର ଯଜ୍ଞରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ସୁନାର ଯଜ୍ଞ ବେଦୀ ଦେଖି, ନୈମିଷିୟମାନେ ରାଜା ଉପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରେରିତ କରିଥିବା ତପସ୍ୱୀମାନେ ରାଜାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଦଁଢ ହେଲେ। ପରେ, ରାଜା ଉର୍ବଶୀଙ୍କ ବଂଶଜମାନେ ସହ ପୃଥିବୀରେ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା, ସେମାନଙ୍କ ସହ ସ୍ନାନ କାଳରେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ। ତାପରେ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଯଥାଯଥ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ସଭାରେ, ମହାନ ଆତ୍ମାମାନେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ।