ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ପରାଶର ଋଷିଙ୍କର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଉପରେ ଶତ୍ରୁତା ଜନ୍ମ ନେଲା । ଏହି ଘଟଣା ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ହେଇଥିଲା । ଏହି ସମୟରେ ପ୍ରଭୁ ଏକା ଚାରି ଭାଗ ଥିବା ବେଦକୁ ଚାରିଟି ଭିନ୍ନ ଭାଗରେ ବିଭାଜନ କରିଦେଲେ । ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ବେଦର ଅନେକ ଶାଖା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ । ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷିମାନେ ଧର୍ମ ପ୍ରାପ୍ତି ଇଚ୍ଛାରେ ଆଉ ଅଧିକ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ । ସୁନାଭ ନାମକ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଏକ ସତ୍ତା ସାତଟି ଅଙ୍ଗ ଓ ଶୁଭ ପ୍ରଶଂସା ସହିତ ଦେଖାଦେଲେ । ତାଙ୍କ ପଛରେ ନିୟମିତ ଭାବରେ ଯିବା ସହ, ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ଲାଭ କରିପାରିବେ ବୋଲି କୁହାଗଲା । ସେ ଭୂମିକୁ ପବିତ୍ର ମନ୍ୟ କରାଯିବା ଦ୍ୱାରା, ସେଇ ସମୟରେ ପ୍ରଭୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ । ଗଙ୍ଗା, ଗର୍ଭ, ଯବାହାରା ଏବଂ ନୈମିଷେୟମାନେ ଏହି ସମୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଲେ । ତାହା ସମୟରେ ନୈମିଷ ଋଷିମାନେ ବିଧିମତ୍ ସଂସ୍କାର କରିଥିଲେ । ସେଠାରେ ଥିବା ଋଷିମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କ୍ଷମାର ଧାରକ ଥିଲେ । ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଅତିଥି ଭାବେ ଲାଗି ଯଥାଯଥ ଆଦର ଓ ସ୍ନେହ ଦେଖାଇଥିଲେ । ଯେତେବେଳେ ରାଜା ଚାଲିଗଲେ, ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଗଲେ । ପରେ ପୁଣି ଏଠିରେ ମହାନ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏକ ସମାବେଶ ହେଲା ଯାହା ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଥିଲା । ଏହି ସମୟରେ ନୈମିଷ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଧରି ଯଜ୍ଞ ହେଉଥିଲା । ଏହି ସମୟରେ, ଯଦୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ତ୍ୱରଣ୍ୟ ସହ ଦଶ ହଜାର ଅନ୍ୟ ଶିଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ଏହିଭଳି ଏଠାରେ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକର ଗଣନା ଏବଂ ପୁରାଣର ସାରାଂଶ କଥା ହେଲା । ଏଠିରେ ମହାବିଷୟର ସାର ଅତି ସଂକ୍ଷେପରେ ସୁବୋଧ ଭାବେ ଦିଆଯାଇଛି । ଯେଉଁଠି ଏହି ପ୍ରଥମ ଖଣ୍ଡକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ପଢ଼ିବେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିବେ, ସେ ଲୋକ ଚାରି ବେଦ, ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଓ ଉପନିଷଦ ଜାଣିଥିଲେ, ବେଦ ଅଲ୍ପ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଭୟ କରେ— “ଏହିଏ ମୋତେ ହନନ କରିଦେବେ” ବୋଲି । ଏହି ଖଣ୍ଡ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ମନୁଷ୍ୟ ମୂଢ଼ତାରେ ପଡ଼ିବେ ନାହିଁ, ଚାହିଦା ମାର୍ଗ ଲାଭ କରିବେ । ଯେଉଁଠି ଏହାର ନିର୍ବଚନା ଜାଣିଥିବେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେବେ । ବିଶ୍ୱ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ମାର୍ଗ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ବିନାଶ ସମୟରେ ପୁନରାଗମନ ନାହିଁ । ଏହି ସମୟରେ, ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ ଯେଉଁଠି ହେଲା, ଏବଂ ଏଠି ଜ୍ଞାନୀ କିପରି ପୁରାଣ କଥା କହିଥିଲେ?” ଏପରି ଉତ୍ସାହ ଦେଇ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ସୂତ ମଙ୍ଗଳମୟ ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ । ସେ କହିଲେ— “ଏହି ଯଜ୍ଞ କେତେ ଦିନ ଚାଲିଥିଲା, କିପରି ହେଉଥିଲା, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟମୟ ଥିଲା ଏବଂ ହଜାର ବର୍ଷ ଚାଲିଥିଲା । ଏଠି ଇଡା ଝିଅ ଭାବେ ଥିଲେ, ଶାମିତ୍ର ତାଙ୍କ ସହିତ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ । ଦେବମାନେ ଏଠି ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାନ କଲେ । ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ନୈମିଷ କ୍ଷେତ୍ର ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କଲା ଏବଂ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଲା । ଏଠି ରୋହିଣୀ ଏକ କନ୍ୟାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଓ ଗୋମତୀ ତ୍ରୁଟିମାତ୍ରରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ । ରୁନ୍ଧତୀଙ୍କ ଝିଅଠାରୁ ଏକ ଅତି ତେଜସ୍ବୀ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ । ଏଠି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶତ୍ରୁତା ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ବାଧା ପାଇଁ ସେ ହାରିଗଲେ । ନୈମିଷ ଏଠି ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାରୁ ଏଠିର ଲୋକମାନେ ନୈମିଷିୟ ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ପୁରୁରବା ନାମକ ପ୍ରବଳ ରାଜା ପୃଥିବୀ ଶାସନ କରୁଥିଲେ । ସେ କଦାପି ରତ୍ନ ଆଦିର ଅଧିକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉନଥିଲେ, କାରଣ ସେ ଲୋଭୀ ନଥିଲେ— ଏହା ଆମେ ଶୁଣିଛୁ । ସେ ଉର୍ବଶୀ ସହ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ ।