କୈଳାସ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଥିଲା ଶିବଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଔଷଧୀ ଉପଦାନର ଏକ ପର୍ବତ। ସେଠି ଅଛି ଲୋହିତ ନାମକ ଏକ ବିଶାଳ ପର୍ବତ, ଯାହାର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶିଖର ରବିଙ୍କ ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଛି। ଏହି ପର୍ବତରୁ ପବିତ୍ର ଓ ପ୍ରବଳ ଲୌହିତ୍ୟ ନଦୀ ବହିଯାଏ। ଏହି ପର୍ବତରେ ବସିଛନ୍ତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯକ୍ଷ ମଣିଧର। କୈଳାସର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଅଛି ଦ୍ରୁତ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଔଷଧୀ ଉପଦାନର ଅନ୍ୟ ଏକ ପର୍ବତ। ସେଠି ଏକ ବିଶାଳ ଧାତୁର ପର୍ବତ ଅଛି, ଯାହା ବିଜୁଳି ଚମକିବା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ। ସେଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସର୍ବଲୋକେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସରୟୂ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏଠି କୁବେରଙ୍କ ଦୂତ ବଶୀ, ପ୍ରହେତିଙ୍କ ପୁତ୍ର, ବସିଥାନ୍ତି। ସେ ଭୟଙ୍କର ବାୟୁଚର ବୃନ୍ଦ ଓ ଶତାଧିକ ଭୟଙ୍କର ଯକ୍ଷମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛନ୍ତି। ଏଠି ଅଛି ଅରୁଣା ନାମକ ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବତ, ଯାହା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଧାତୁରୁ ତିଆରି ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ। ଏହି ପର୍ବତ ଶୁଦ୍ଧ ଶତକୁମ୍ଭ ଧାତୁର ଶିଳାମାଳା ଦ୍ୱାରା ଚାରିପାଖରେ ଘେରାଯାଇଛି। ଏଠି ମୁଞ୍ଜ ଗାସ ଓ ବରଫରେ ଆବୃତ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଦୁର୍ଗ ପର୍ବତ ଉତ୍ତିର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି। ଏହାର ମୂଳରୁ ଶୈଳୋଦା ନାମକ ଏକ ହ୍ରଦ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ। ଏହି ହ୍ରଦ ସୀତା ଓ ଲବଣ ସାଗର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି। କୈଳାସର ବାମ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଅଛି ଶିବଙ୍କ ପର୍ବତ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ଔଷଧୀ ଉପଦାନ ରହିଛି। ସେଠି ହିରଣ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ନାମକ ବିଶାଳ ଓ ଦିବ୍ୟ ମଣିମୟ ପର୍ବତ ଅଛି। ଏଠିରେ ଆନନ୍ଦଦାୟି ବିନ୍ଦୁସାର ନାମକ ହ୍ରଦ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ରାଜା ଭାଗୀରଥ ବସିଥିଲେ। ଯେ ସଂସ୍କାରିତ ପିତୃମାନେ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ବିଲୀନ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଗଙ୍ଗା ସୋମଙ୍କ ପାଦକୁ ଯାଇ ଜନ୍ମ ନେଇ ସାତ ଧାରାରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ। ଏଠି ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଯଜ୍ଞ କରି ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଥିଲେ। ରାତିରେ ଏଠି ତିନିପଥଗା ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେବୀ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଭବଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେହରେ ପତିତ ହେଲେ, ଯୋଗମାୟା ତାଙ୍କୁ ଅଟକାଇଦେଲେ। ସେମାନେ ବିନ୍ଦୁସାର ହ୍ରଦର ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଏଭଳି ବିନ୍ଦୁସାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ରାଜା ଭାଗୀରଥ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଦେରି ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଅନ୍ଧକାର ଭାବନା ଓ ଦେବୀଙ୍କ କଠିନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝି, ଶଙ୍କର ତାଙ୍କ ଅହଂକାର ଜାଣି ଗଙ୍ଗା ଉପରେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ରାଜାକୁ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖି, କହିଲେ, "ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କୁ ଗଙ୍ଗା ପାଇଁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଛି।" ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ—"ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଗଙ୍ଗାକୁ ଧାରଣ କର।" ରାଜା ଭାଗୀରଥଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ଗଙ୍ଗା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ସେଠାରୁ ତିନି ଧାରା ପୂର୍ବକୁ, ତିନି ଧାରା ପଶ୍ଚିମକୁ ବହିଗଲା। ପୂର୍ବକୁ ବହୁଥିବା ତିନିଟି ନଦୀ ହେଲେ ନଳିନୀ, ହ୍ଲାଦିନୀ ଓ ପାବନୀ। ସପ୍ତମ ଧାରା ଦକ୍ଷିଣକୁ ଭାଗୀରଥଙ୍କ ପଛରେ ବହିଗଲା। ଏହି ସାତ ଧାରା ହିମାହ୍ୱ ନାମକ ଏହି ଭୂମିକୁ ପୋଷଣ କରେ ଓ ବର୍ଷା ଆଣେ। ଏହି ଧାରା ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ ଓ ବିଦେଶୀ ଜନପଦକୁ ପ୍ରବାହିତ କରେ—ଶିଳୀନ୍ଧ୍ର, କୁନ୍ତଳ, ଚୀନ, ବର୍ବର, ଯବନ, ଆଦ୍ରକ। ସିଂହବନ୍ତକୁ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ କରି, ସୀତା ପଶ୍ଚିମ ସାଗରକୁ ଗଲେ। ଏହି ଧାରା ଭଦ୍ର, ତୁଷାର, ଲାମ୍ୟାକ, ବାହ୍ଲବ, ପାରଟ, ଖଶ; ଦରଦ, କାଶ୍ମୀରୀ, ଗାନ୍ଧାର, ରୌରସ, କୁହ; ସୈନ୍ଧବ, ରନ୍ଧ୍ରକରକ, ଚମଠ, ଅଭୀର, ରୋହକ—ଏହି ସମସ୍ତ ଜନପଦକୁ ଅଳିଙ୍ଗନ କରେ।