ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସମସ୍ତ ମୂଳ, କ୍ଷଣର ମାପକ, ସଂଖ୍ୟାର ଗଣନାକାରୀ ଓ ଚକ୍ଷୁରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ବର୍ଷ ହିଁ ସୂର୍ଯ୍ୟର ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଓ ତାହାର ନାମ ବିଭିନ୍ନ ସମୟର ଭାଗ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ଏବେ ସମୟର ପଞ୍ଚଭାଗ ଅବସ୍ଥାକୁ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର। ବର୍ଷ ପ୍ରଥମ, ପରିବତ୍ସର ଦ୍ୱିତୀୟ, ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ଭାଗକୁ ବତ୍ସର କୁହାଯାଏ; ଏହି ସମୟକୁ ୟୁଗ ରୂପେ ଜଣାଯାଏ। କ୍ରତୁ ନାମକ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିକୁ ବର୍ଷ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି। ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷର ଗତି, ଜଳର ସାର ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ପକ୍ଷୀ, ଏବଂ ଯିଏ ସପ୍ତ-ସପ୍ତ ରୂପରେ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପ୍ତି ହୋଇଛନ୍ତି—ତାଙ୍କୁ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର। ଅହଂକାରରୁ ଭୟଙ୍କର ରୁଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ପାଦିତ କରାଯାଇଛି। ଏବେ ତାଙ୍କର ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ଆପଣ ଏହାକୁ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣନ୍ତୁ। ରୁଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ଋଗ୍, ସାମ, ଯଜୁର ବେଦର ଉତ୍ସ, ପଞ୍ଚର ନାଥ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶାସକ। ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ବର୍ଷ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ତିନି ଗ୍ରହ, ତାରା, ଶୀତ ଓ ତାପ, ବର୍ଷା, ଆୟୁ ଓ କ୍ରିୟାର ନିୟନ୍ତା। ତିନି ମନୋମୟ ରୂପରେ, ଶାନ୍ତ ସ୍ୱଭାବରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ନାଥ। ତିନି ଆଦିତ୍ୟ, ସବିତୃ, ଭାନୁ, ପ୍ରାଣଦାତା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ। ତିନି ତାରାମଣ୍ଡଳର ନାଥ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପରିବତ୍ସର ଭାବରେ ଜଣାଯାନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଉଦ୍ଧାରକ, ନିର୍ଭୟ ଓ ନିରାପତ୍ତି ଦାତା। ତିନି ତିଥି, ପର୍ବ ଯୋଗ, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ଅମାବାସ୍ୟାର ନାଥ। ତେଣୁ, ସୋମକୁ ପୂର୍ବଜ ଭାବରେ ଓ ବର୍ଷର ଅବତାର ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଇଛି। ତାଙ୍କ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ସମାନ ସମୟ ଉତ୍ପାଦନ କରିଥାଏ। ତିନି ନିଜ ସପ୍ତ ଶରୀରର ଉପକୃତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ। ତିନି ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରର ଉତ୍ସ। ତିନି ଦିନ ଓ ରାତି ମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି; ଏହିପରି ଭାବରେ ବାୟୁକୁ ଅନୁବତ୍ସର କୁହାଯାଏ। ସମସ୍ତ ଜଗତର ପୂର୍ବଜମାନେ ଜଗତର ଆତ୍ମା ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଋଷି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମହାଦେବ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଆତ୍ମା ଓ ପ୍ରପୂର୍ବଜ। ସେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଅନ୍ତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଓ ଅଂଶର ଉତ୍ସ ହୋଇଥାନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ରୁଦ୍ର ଏହିପରି ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି। ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରୁଦ୍ର ନିଜ ତେଜରେ ଏହି ଜଗତରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ କରିଥିଲେ। ତେଣୁ, ରୁଦ୍ରକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସଦା ଏହିପରି ଭାବରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ମୂଳ, ସମସ୍ତ ଆତ୍ମା, ନୀଳ ଓ ଲାଲ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି। ପ୍ରଜାପତି ଆଦି ଦେବମାନେ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଚାହିଁ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଭଗବାନକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି; ତେଣୁ ସେ ତ୍ରୟମ୍ବକ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ପବିତ୍ର କୁଶ ଗ୍ରାସର ଉତ୍ସ, ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତ୍ରୟମ୍ବକ ଭାବରେ ଉପଲକ୍ଷିତ। ସେ ତ୍ରିସାଧନ, ତିନି ଭାଗ ରୂପୀ ପିଠା, ତିନି ମୁଣ୍ଡ ଅଧିକାରୀ ଭାବରେ ଜଣାଯାନ୍ତି। ଏପରି, ପଞ୍ଚବର୍ଷ ଅବଧିକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ୟୁଗ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ଏପରେ ଷଡ୍ଗୁଣ ଏକ ଦଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ମଧୁ ଋତୁ ଆଦି ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସମୟ ଏକ ନଦୀ ଧାରା ପରି ଦୃତ ଗତିରେ ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ଏକାଠି କରେ। ତାଙ୍କର ଅନେକତା ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ପୁତ୍ର ଓ ପଉତିମାନଙ୍କୁ ଗଣନା କରିବା ଅସମ୍ଭବ।