ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ତିରିଶି ତିନି ଜଣ ମନସା ପୁତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭାସ, କ୍ରତୁ, ପ୍ରୟାତି, ବିଶ୍ରୁତ ଏବଂ ଦ୍ୟୁତି ଥିଲେ । ଏହିପରି ଅସମ, ଉଗ୍ରଦୃଷ୍ଟି, ସୁନୟ ଏବଂ ଶୁଚିଶ୍ରବା, ତୁରୀୟ, ଇଦ୍ରୟୁକ୍, ଯୁକ୍ତ ଓ ଗ୍ରାବଜିତ, ଜରା, ବିଭୁ, ବିଭାବ, ଋଚୀକ ଏବଂ ଦୁର୍ଦ୍ଧିହ ମଧ୍ୟ ସେହି ପୁତ୍ରମାନେ ଥିଲେ । ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛିଜଣ ସୋମପାନ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ 'ସୋମପା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ଓ ସମସ୍ତ ଭୋଗର ଆଦିକର୍ତ୍ତା ଥିଲେ । ସେହି ସମୟରେ ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପିଶାଚ, ନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସ ସହିତ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିଲେ । ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଏହି ପ୍ରକାରର ଅନେକ ଜୀବ ଆସିଗଲେ । ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ବିବରଣୀ ଏଠାରେ ଦିଆଯାଏନି, କାରଣ ଏହା ଅନ୍ୟ କଥାକୁ ନେଇଯିବ । ଯାହା ଗତ ହୋଇଗଲା, ସେହି ସବୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ବୈବସ୍ବତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁରାତନ ସର୍ପ ଋଷିମାନେ ଥିଲେ । ତାଙ୍କ ନାମ ଶୁଣ । ଅତ୍ରି, ବଶିଷ୍ଠ ଏବଂ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରର ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ, ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମାନ୍, ଦ୍ୟୁତିମାନ୍, ହବ୍ୟ, ସବନ ଓ ସତ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଏହି ମହାନ ଆତ୍ମାମାନେ ଥିଲେ । ସେମାନେ ବାୟୁପରି ତ୍ୱରିତ, ମହାପୁରୁଷ ଓ ପ୍ରଥମ ଯୁଗର ରାଜା ଥିଲେ, ପିଶାଚ, ମନୁଷ୍ୟ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଥିଲେ । ଏତେ ନାମ ଓ ବଂଶଜନ ଥିଲେ ଯେ, ତାଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା ଜଣାଯିବା ଅସମ୍ଭବ । ବହୁ କାଳ ଯାଇଛି—ଋତୁ, ବର୍ଷ ଓ ଯୁଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଛି । ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ମୂଳ କ'ଉଁଠି? କେଉଁଠି ଆରମ୍ଭ? ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କ'ଣ? ତାଙ୍କର ନାମ, ସ୍ୱଭାବ ଓ ତତ୍ତ୍ୱ କ'ଣ? ଏହି ସତ୍ୟ କଥା ମୋତେ କୁହ । ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ମୂଳ, କ୍ଷଣ ମାପକ, ସଂଖ୍ୟା ଗ୍ରାହକ ଓ ଦୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ । ବର୍ଷ ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ନାମ ସମୟ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ । ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟର ପଞ୍ଚଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥା ବୁଝ । ବର୍ଷ ପ୍ରଥମ, ପରିବତ୍ସର ଦ୍ୱିତୀୟ, ଏହିପରି ପଞ୍ଚମଟି ମଧ୍ୟରେ ବତ୍ସର କୁହାଯାଏ; ଏହି ସମୟକୁ ଯୁଗ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ । ଯଜ୍ଞ ଅଗ୍ନି କ୍ରତୁ ବର୍ଷ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ । ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷର ଗତି, ଜଳର ସାର ରୂପୀ ପକ୍ଷୀ, ଏବଂ ସେଉଁଠି ଯିଏ ସପ୍ତସପ୍ତ ରୂପରେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି, ସେହି ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅହଂକାରରୁ ଦାରୁଣ ରୁଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ । ଏବେ ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କଥା ମୁଁ କହିବି, ମନୋযোগରେ ଶୁଣ । ସେ ଋକ୍, ସାମ, ଯଜୁର୍ବେଦର ମୂଳ, ପଞ୍ଚମ ପ୍ରଭୁ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାସକ । ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ବର୍ଷ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି । ସେ ଗ୍ରହ, ତାରା, ଶୀତ-ଉଷ୍ଣତା, ବର୍ଷା, ଆୟୁଷ୍ୟ ଓ କର୍ମକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି । ସେ ମନସ୍ପୁତ୍ର, ଶାନ୍ତ ସ୍ୱଭାବ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଓ ପ୍ରଜାପତି । ସେ ଆଦିତ୍ୟ, ସବିତୃ, ଭାନୁ, ଜୀବନ ଦାତା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ । ସେ ତାରାମଣ୍ଡଳର ଅଧିପତି, ଦ୍ୱିତୀୟ ପରିବତ୍ସର । ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ପୋଷକ, କ୍ଷେମ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଦାତା । ସେ ତିଥି, ପର୍ବ ସନ୍ଧି, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ଅମାବାସ୍ୟାର ଅଧିପତି । ଏହିପରି ସୋମଙ୍କୁ ପୂର୍ବଜ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ସେ ବର୍ଷର ଅବତାର । ସେ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରାନ୍ତି ।