ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ପ୍ରାଚେତସ ପୁତ୍ର ଦକ୍ଷଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା । ସେ ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଶାପର ଫଳରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଥର ପୁନଃଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ—ଏହି ଘଟଣା ଆମେ ଶୁଣିଛୁ । ପ୍ରଥମ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ, ମନୁ ବୈବସ୍ବତ ପୂର୍ବରୁ, ଏହି ପରିବାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଃଖ ଉପଜିଲା । ଏହିଠାରୁ ଜଣାପଡ଼େ—ଏହି ଲୋକରେ କେବେ ଶତ୍ରୁ ପ୍ରତି ରୋଷ ଧରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । କାରଣ, ପ୍ରାଣୀ କେବେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଉନାହାନ୍ତି; ଏହିପରି କାମ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ ଉଚିତ ନୁହେଁ । ତୁମେ ଅଗ୍ରେ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲ, ସେହି ଦକ୍ଷ ସମ୍ପର୍କରେ, ଏବେ ମୁଁ ପୂର୍ବଜମାନେ ପରେ ଦେବମାନେ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ତାହା କ୍ରମକ୍ରମେ କୁହିବି । ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବେ ଦେବୟାମା ବୋଲି ପରିଚିତ, ଯଜ୍ଞର ପୁତ୍ର, ସେମାନେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କ ମନସ ପୁତ୍ର ଶକ୍ତମାନେ । ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ସୃଷ୍ଟିରେ ତିରିସିଟି ତିନି ଜଣ ମନସ ପୁତ୍ର ହେଉଥିଲେ—ବିଭାସ, କ୍ରତୁ, ପ୍ରୟାତି, ବିଶ୍ରୁତ, ଦ୍ୟୁତି, ଅସମ, ଉଗ୍ରଦୃଷ୍ଟି, ସୁନୟ, ଶୁଚିଶ୍ରବା, ତୁରୀୟ, ଇଦ୍ରୟୁକ୍, ଯୁକ୍ତ, ଗ୍ରାବଜିତ, ଜରା, ବିଭୁ, ବିଭାବ, ଋଚୀକ, ଦୁର୍ଦ୍ଧିହ ଇତ୍ୟାଦି । ସେମାନେ ସୋମପାୟୀ ଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୋଗର ପ୍ରଥମ ଅଧିପତି ଥିଲେ । ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପିଶାଚ, ନାଗ ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଅନେକ ସଂଖ୍ୟାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ଏକାଏକି ବିବରଣୀ ଏଠାରେ ଦିଆଯାଉନାହିଁ, କାରଣ ଏହାରେ ବିସ୍ତାର ହେବ । ପୂର୍ବ ଘଟିଥିବା ଘଟଣା ବର୍ତ୍ତମାନ ବୈବସ୍ବତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁରୁଣା ସର୍ପ ଋଷିମାନେ ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ନାମ ଶୁଣ । ଅତ୍ରି, ବସିଷ୍ଠ ଏବଂ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଯୁଗର ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ—ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମାନ୍, ଦ୍ୟୁତିମାନ୍, ହବ୍ୟ, ସବନ, ସତ୍ତ୍ର ଇତ୍ୟାଦି । ବାୟୁବେଗୀ, ମହାତ୍ମାମାନେ ଏବଂ ପ୍ରଥମ ଯୁଗର ରାଜାମାନେ, ପିଶାଚ, ମାନବ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସମୟରେ ଥିଲେ । ଏତେ ନାମ ଓ ପ୍ରଜାମାନେ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା କିପରି ଜଣାଯିବ? ବହୁତ ବର୍ଷ, ଯୁଗ, ଅୟନ ଓ ବର୍ଷ ଚକ୍ର ପାର୍ ହୋଇଯାଇଛି । କିଏ ଆରମ୍ଭ? କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପତ୍ତି? କ’ଣ ତାହାର ସ୍ୱରୂପ ଓ ତତ୍ତ୍ୱ? କ’ଣ ନାମ, କ’ଣ ଆତ୍ମା, କ’ଣ ତାହାର ସତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ? ସତ୍ୟକୁ କୁହ । ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ମୂଳ, କ୍ଷଣର ମାପକ, ସଂଖ୍ୟାର ଗଣକ ଓ ଚକ୍ଷୁସ୍ୱରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ବର୍ଷ ତାହାର ସ୍ୱରୂପ, ଏହାର ନାମ କାଳର ଭାଗରେ ଗଠିତ । ଏବେ କାଳର ପଞ୍ଚଭେଦ ଅବସ୍ଥା ବୁଝ । ବର୍ଷ ପ୍ରଥମ, ପରିବତ୍ସର ଦ୍ୱିତୀୟ, ପଞ୍ଚମଟିକୁ ବତ୍ସର କୁହାଯାଏ; ଏହି ସମୟକୁ ଯୁଗ କୁହାଯାଏ । କ୍ରତୁ ନାମକ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିକୁ ବର୍ଷ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ । ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ଓ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷର ଗତି, ଜଳର ସାରର ତିଆରି ଏକ ପକ୍ଷୀ ରୂପେ ବିବେଚିତ; ଏବଂ ସେ ଯିଏ ସପ୍ତସପ୍ତ ରୂପରେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି । ଅହଂକାରରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ରୁଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ଏବେ ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କିପରି ପୂଜିତ, ତାହା ମୁଁ କୁହିବି; ଧ୍ୟାନରେ ଶୁଣ ।