ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନସ୍ପୁତ୍ର, ଏକ ଶାପର ପ୍ରଭାବରେ, ସୃଷ୍ଟିକୁ ଧ୍ବଂସ କରିଥିଲେ। ପରେ, ଦିତି ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପରେ ମରୁତମାନେ କିପରି ବାୟୁର ଧାରାରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଏହାର କଥା କୁହାଯାଇଛି। ସେମାନେ କିପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିବାସରେ ଦେବତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ଏବଂ ବାୟୁଙ୍କ ସେନାରେ ବାସ କଲେ, ଏହି ସବୁ ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଭୂତ, ଯକ୍ଷ, ପକ୍ଷୀ ଏବଂ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଆଲୋଚନା ହୋଇଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ ଏବଂ ଏୟରାବତ ହାତୀର ଜନ୍ମ କଥା ବିବୃତ କରାଯାଇଛି। ଭୃଗୁ ଏବଂ ଅଙ୍ଗିରସ ଋଷିମାନଙ୍କ ବଂଶାବଳୀ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି, ଏହା ସହିତ ପରାଶର ଋଷିଙ୍କ ବଂଶ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ ସମୁଦାୟର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଏହି ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ କଥା ଅଛି। ବୃହଦ୍ବଳ ବଂଶ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବଂଶମାଳା ଏଠାରେ ସଂକ୍ଷେପ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସୃଷ୍ଟିର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଓ ରାଜା ଯୟାତିଙ୍କ ବଂଶାବଳୀ କଥା କୁହାଯାଇଛି। କ୍ରୋଧ ପରେ ବଂଶର ବିସ୍ତାର କିପରି ହେଲା, ଏହା ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥାପିତ। ଦେବାବୃଦ୍ଧ, ଅନ୍ଧକ ଓ ଧୃଷ୍ଟ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଏଠାରେ ରହିଛି। ଜ୍ଞାନୀ ମଣିରତ୍ନ କିପରି ମଣି ଲାଭ କଲେ, ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣା ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶୂରଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ ତାଙ୍କର ମହାତ୍ମ ଉପକ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଅପାର ତେଜଉପେତ, ଦିବ୍ୟ ବାସୁଦେବ, ଅର୍ଥାତ୍ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ କୃତ୍ୟ ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି। ଦେବ ଓ ଦାନବ ଉଦ୍ଭବ ସମୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ଜନାନୀ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଭୃଗୁ ମୁନି ଶୁକ୍ରଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ମାତୃକୁ ଉତ୍ଥାନ କରିଥିଲେ। ନରସିଂହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାପନାଶକ ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଏ କିପରି ଦେବତାମାନେ ଅନୁଗ୍ରହ ଦେଇ ଶର୍ବଙ୍କ ଶ୍ଲୋକ ରଚନା କରିଥିଲେ। ମହାତ୍ମା ଶୁକ ଜୟନ୍ତୀ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଥିଲେ, ଏବଂ ତେଜସ୍ବୀ ବୃହସ୍ପତି ଶୁକଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇଥିଲେ। ଏଠାରେ ଯଦୁଙ୍କ ନବାସନ୍ତାନ ତୁର୍ବସୁଙ୍କ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲା। ସେମାନଙ୍କ ବଂଶଧରା ମହାନ ଓ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲେ। ବିବ୍ରର୍ଷଙ୍କ ଅତିଥିସତ୍କାର କିପରି ଧର୍ମାନୁସାରେ ସପ୍ତଭାଗରେ ବିଭାଜିତ ହେଲା, ଏହି କଥା ଅଛି। ହରଙ୍କ ବଂଶର ମହିମା ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଶାନ୍ତନୁଙ୍କ ପ୍ରତାପର କୀର୍ତ୍ତି ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଭବିଷ୍ୟତର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗଣମାନେ କିପରି ଉପସ୍ଥିତ ହେବେ, ତାହାର ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି। ସମୟସିମିତ, ସ୍ୱାଭାବିକ ଓ ପରମ ଦଶାମାନେ କିପରି ମନେ ପକାଯାଏ, ଏହି ବିଷୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା ଓ ବିପ୍ରଳୟ ଅଗ୍ନିର ଭୟଙ୍କର ରୂପ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ସପ୍ତ ଲୋକ—ପୃଥିବୀ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ—ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆୟତନ କିପରି ଯୋଜନାରେ ମାପାଯାଏ, ଏହି ବିଷୟ ଉପସ୍ଥାପିତ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ରୂପାନ୍ତରଣ କିପରି ହୁଏ, ତାହାର ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଦିଆଯାଇଛି। ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତି ଓ ଅଧୋଗତି ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି। ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅସ୍ଥାୟୀତ୍ୱ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ବିରାଗ ଦ୍ୱାରା ଦୋଷ ଦେଖିବା ଦୁଃସାଧ୍ୟ ହେତୁ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କିପରି କଠିନ, ଏହି ବିଷୟ ଉପସ୍ଥାପିତ। ଜେତେବେଳେ ବିଭିନ୍ନତା ଦୃଷ୍ଟି ଶମିତ ହୁଏ, ସେଠାରେ ତୁମର ନିର୍ମଳ ସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମା ଲୟ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦ ଲାଭ କଲେ, କୌଣସି ଭୟ ଥାଏ ନାହିଁ। ଏଠିରେ ବିବରଣା ହୋଇଛି—ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟ ଓ ବିକାରର ଏହି ବିଶ୍ୱର। ପାପନାଶକ ଋଷିମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ବିବରଣା ଆଛି। ସୌଦାସଙ୍କ ଅସ୍ଥିଗୁଡ଼ିକୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କିପରି ସଂଗ୍ରହ କଲେ, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏବଂ ପିତୃକନ୍ୟାରୁ ମହାମୁନି ବ୍ୟାସଙ୍କ ଜନ୍ମ ବିବରଣା ଏଠିରେ ଦିଆଯାଇଛି।