କାଳର ଛଅଟି ଭାଗ—ଯାହାକୁ ମାସ କୁହାଯାଏ—ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଦେବତାମାନେ ନିଯୁକ୍ତ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଋତୁମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ଭାବରେ ଜଣାଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱ-ପରିଚୟ ଧାରଣ କରନ୍ତି। କେବଳ ସ୍ଥାନମାନେ ନୁହେଁ, ସେହି ସ୍ଥାନର ଅଧିପତିମାନେ କିଏ ତାହା ମଧ୍ୟ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ବର୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଏକ ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କର ଅଧିକାର ଥାଏ। ଏହି ସବୁର ସ୍ୱରୂପ ଓ ତାତ୍ତ୍ୱିକତା କଥା ମୁଁ କହିବି, ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ଶୁଣ। ମୁହୂର୍ତ୍ତ, କଳା, କଷ୍ଠା, ଦିନ, ରାତି—ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଏହାର ଗଠନ ହୁଏ। ତିନି ଋତୁ, ଦୁଇ ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଓ ଉତ୍ତରାୟନ—ଏହା ମଧ୍ୟ ଏହି ଅନୁକ୍ରମର ଅଂଶ। ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ ଋତୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏଭଳି ଛଅଟି ଋତୁ ହୁଏ। ଏହି ଋତୁମାନେ ଉପଜିଲେ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏମିତି ଏହି ଋତୁମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି, ଏହି ଦେବତାମାନେ ସ୍ଥାନର ଦୂତ ଭାବେ ପରିଚିତ। ପ୍ରଜାପତି ନାମେ ଯିଏ ସ୍ମରଣୀୟ, ସେ ବର୍ଷର ରୂପ ଅଟୁଟ ରହିଛନ୍ତି। ଋତୁରୁ ଆଉ ଋତୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଏପରି ଅନୁକ୍ରମ ଚାଲିଥାଏ। ଦ୍ୱିପଦ, ଚତୁଷ୍ପଦ, ପକ୍ଷୀ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଋତୁ ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ର, ଗୁଣ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏହି ଋତୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏହି କାଳର ଅଧିପତି ଦେବତାମାନେ ଏଠାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ସ୍ଥାନର ଅଧିପତି ତାଙ୍କ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ରହନ୍ତି। ସ୍ୱଧା ଓ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଦୁଇଜଣ ଜଣାଶୁଣା ଝିଅ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମବାଦିନୀ ଓ ଯୋଗିନୀ ଥିଲେ। ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମେନା ମନସ୍ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ମେରୁ ପାଇଁ ଧାରଣୀ ନାମକ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ସୃଷ୍ଟି କରାଗଲା। ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତମାନେ ମେନାଙ୍କୁ ହିମବତଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ ଦେଲେ। ମେନା ଓ ହିମବତଙ୍କ ଝିଅ ମେନାକା ଜନ୍ମ ନେଲେ। ମେନାକାଙ୍କ ପୁଅ କ୍ରଉଚ, ଯାହାଠାରୁ କ୍ରଞ୍ଚ ଦ୍ୱୀପର ନାମ ହେଲା। ଏହିଁଠି ସେ ମନ୍ଦର ପୁଅ ଓ ତିନିଜଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କନ୍ୟାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଧାତୁଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଆୟତି ଓ ବିଧାତୃଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ନିୟତି ଥିଲେ। ସାଗରରୁ ବେଳା ଜଣେ ନିର୍ମଳ କନ୍ୟାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ସବର୍ଣ୍ଣାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଙ୍କୁ ଦଶଜଣ ପୁଅ ହେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଦକ୍ଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶାଂଶପାୟନି ସୂତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତର ପୂର୍ବର କଥା କହନ୍ତୁ।" ତେଣୁ ସୂତ ତ୍ରୟମ୍ବକଙ୍କ ଶାପର କାରଣ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେମାନେ ନିଜ ଘରରୁ ଆଣି, ପିତା ସମ୍ମାନ ସହିତ ଘରେ ରଖିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବଡ଼ ଝିଅ ସତୀ, ତ୍ରୟମ୍ବକଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ହେଲେ। ମହେଶ୍ୱର କଦାପି ଦକ୍ଷଙ୍କ ପ୍ରତି ନମ୍ରତା ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ। ଏହି କଥା ଜାଣି ସତୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପିତାଙ୍କ ଘରେ ରହିଲେ। ପିତା ସତୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏକ ବିଶେଷ ପୂଜା କଲେ, ଯାହା ଅନୁମୋଦିତ ହେଲା ନାହିଁ। ଅପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜା କଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ବଡ଼ ଓ ପ୍ରଶଂସିତ, ଆପଣ ମୋତେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ—ଏହିପରି ଅଭିମତ ସତୀଙ୍କ ମନରେ ହେଲା।