ଯେପରି ଏହି ଅଗ୍ନିମାନ୍ଦଳଗୁଡ଼ିକୁ ବେଦମାନ୍ୟ ଯଜ୍ଞରେ ପ୍ରକାଶିତ କରାଯାଇଛି, ସେମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ପ୍ରଧାନ ଭୂମିକା ନେଇଥିଲେ। ପୂର୍ବ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଏହି ଅଗ୍ନିମାନ୍ଦଳଗୁଡ଼ିକ ସେଠାରେ ଦେବତା ଭାବେ ରହିଥିଲେ। ସେ ସମୟରେ, ଏହି ସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକର ଅଧିପତି ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞର ହବି ଧାରଣ କରୁଥିଲେ। ପୂର୍ବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଯେଉଁମାନେ ଅତିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ପବିତ୍ର ଯଜ୍ଞସହିତ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲେ। ଏଭଳି ଏହି ସ୍ଥଳ ଓ ସେଥିର ଅଧିପତି ଦେବତାମାନେ ବିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଜାତବେଦସଙ୍ଗର ଲକ୍ଷଣ ସମାନ ରହିଛି। ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାପତିମାନେ ତେଜସ୍ୱୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ସେମାନଙ୍କର ନାମ, ଆକୃତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଅଛି। ଭବିଷ୍ୟତରେ, ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିମାନ୍ଦଳ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଉଁ ଅଜନ୍ମା ଦେବତାମାନେ ସହିତ ଏକାଠି ରହିବେ। ପିତୃମାନ୍ୟଙ୍କର ପରମ୍ପରାକୁ ପୁନିଥରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯିବ। ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗଅବୟବରୁ ମନୁଷ୍ୟ, ଅସୁର ଓ ଦେବତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ପୂର୍ବରୁ କୁହାଯାଇଛି; ଏବେ ଏହାକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ ଶୁଣ। ଯେଉଁମାନେ ନିଜକୁ ପିତୃ ବୋଲି ଭାବିଥିଲେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ପାଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଋତୁ, ପିତୃ ଓ ଦେବତାମାନେ—ଏହା ବେଦର ଉପଦେଶ। ଏମାନେ ପୂର୍ବ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଓ ଶୁଭ ଅନ୍ତରାଳରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ଘରସ୍ଥ ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ କରୁନଥିଲେ। ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ସୋମପାନ କରୁଥିବା ପିତୃ ଥିଲେ। ଋତୁ, ପିତୃ ଓ ଦେବତାମାନେ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିଶ୍ଚିତତା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ନଭସ ଓ ନଭସ୍ୟ, ଏହି ଜୀବମାନେ ଅପୁଦାତ୍ଦୃତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ। ସହ ଓ ସହସ୍ୟ, ଭୟଙ୍କର ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ। ଛଅ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ସମୟ, ଯାହାକୁ ମାସ ବୋଲାଯାଏ, ଏହିଠାରେ ସ୍ଥିତ ଅଛି। ଋତୁମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଭାବେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ସେମାନେ ସ୍ୱ-ସ୍ୱଭାବର ଅଧିକାରୀ। ସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ି, ସେଠିର ଅଧିପତିମାନେ କିଏ ତାହା ବୁଝିବା ଦରକାର। ବର୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥଳ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଅଧିକାରରେ ଗର୍ବିତ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସେମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱରୂପ ଓ ସାର ଦେଖେଇବି; ଆଗ୍ରହରେ ଶୁଣ। ଛଣ, କଳା, କଷ୍ଠା, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଦିନ ଓ ରାତି—ଏସବୁ ସମୟର ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ଅଂଶ। ତିନି ଋତୁ, ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଓ ଉତ୍ତରାୟନ—ଏହି ଦୁଇ ଅୟନ। ଋତୁମାନେ ଛଣର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଏଭଳି ଛଅଟି ରହିଛି। ଏହି ଋତୁମାନେ ଠାରୁ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି—ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ନିଜ-ନିଜ ସ୍ଥଳରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲେ, ଏହି ସ୍ଥଳର ମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ ପରିଚିତ। ଯିଏ ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ, ସେ ବର୍ଷ ଭାବେ ମନ୍ୟ। ଋତୁଠାରୁ ଋତୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଏଭଳି ଋତୁ ରୁ ଋତୁ ଉଦ୍ଭବ। ଦ୍ୱିପଦ, ଚତୁଷ୍ପଦ, ପକ୍ଷୀ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ—ସେମାନଙ୍କର ଋତୁ ଅବସ୍ଥା, ଋତୁର ସ୍ୱଭାବ ଓ ପିତୃମାନ୍ୟଙ୍କର ଭୂମିକା ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏହି ଋତୁ ସମୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଏହି ସମୟର ଅଧିପତିମାନେ ଏଠି ସ୍ଥିର ଅଛନ୍ତି। ଏହି ସ୍ଥଳର ଅଧିପତିମାନେ ତାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ଏଠି ଅଛନ୍ତି। ସ୍ୱଧା ଓ ପିତୃମାନ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଦୁଇଜଣ ଝିଅ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେମାନେ ଦୁଇଜଣେ ବ୍ରହ୍ମବାଦିନୀ ଓ ଦୁଇଜଣେ ଯୋଗିନୀ ଥିଲେ।