ଗୁରୁଜନମାନେ ଜଣାନ୍ତି ଯେ, ପେଟରେ ଅଗ୍ନି ଅଛି, ଯାହା ମୃତ୍ୟୁକୁ ଧାରଣ କରିଛି, ସେହି ଅଗ୍ନିକୁ ଅଗ୍ନିର ପୁତ୍ର ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ଦୁର୍ଦାନ୍ତ ସଂବର୍ତ୍ତକ ଅଗ୍ନି, ଅଗ୍ନିର ପୁତ୍ର ମନ୍ୟୁମତ୍ ନାମରେ ପରିଚିତ। ସାଗରବାସୀଙ୍କର ପୁତ୍ର, ଦେମନମାନେ ସହିତ, ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ବୁଝିବାକୁ ହୁଏ। ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ହେଉଛି ମାଂସଭକ୍ଷୀ ଅଗ୍ନି, ଯିଏ ମୃତ ମନୁଷ୍ୟମାନେକୁ ଭକ୍ଷଣ କରିଥାଏ। ପରେ, ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ସୂର୍ୟମୟ ଅଗ୍ନିକୁ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଆୟୁର୍ ଭାବରେ ଡାକନ୍ତି। ଆୟୁସ୍ ନାମରେ ଆଶୀର୍ବାଦିତ ଅଗ୍ନି, ଯିଏ ଆଗକୁ ନେଇଯାଯିବା ପାଇଁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ପାକଯଜ୍ଞରେ ଅଗ୍ନି ପ୍ରଧାନ ଦେବତା ସହସ୍ ନାମରେ ପରିଚିତ। ବିବିଧିକୁ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅଗ୍ନିର ପୁତ୍ର ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ବିବିଧିର ପୁତ୍ର ହେଉଛି ଅର୍କ; ଏହି ଅଗ୍ନିମାନେ ଅଗ୍ନିର ପୁତ୍ର। ସୁରଭି, ବସୁରନ୍ନାଦା, ପ୍ରବିଷ୍ଟା ଏବଂ ରୁକମରାଟ୍ ଏହିପରି ପରିଚିତ। ଏହି ଅଗ୍ନିମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ଆଗକୁ ନେଇଯାଯିବା ପାଇଁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛନ୍ତି। ପୂର୍ବ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଏହି ଅଗ୍ନିମାନେ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ଦେବତା ଥିଲେ। ସେମାନେ ପୂର୍ବକାଳରେ ନିବାସ ସ୍ଥଳର ପ୍ରଧାନ ଦେବତା ଭାବରେ ହୋମ କରିଥିଲେ। ପୂର୍ବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ, ଯେଉଁମାନେ ପରିନିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ଯଜ୍ଞ ସହିତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଥିଲେ। ଏହି ସ୍ଥଳ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ଦେବତାଙ୍କୁ ମୁଁ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛି। ସମସ୍ତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଜାତୱେଦାସ୍ ଅଗ୍ନିର ଲକ୍ଷଣ ଏକ ସମାନ। ସମସ୍ତ ଭୂତପତିମାନେ ଉଜ୍ୱଳ ଭାବରେ ବିବେଚିତ। ସମସ୍ତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ସେମାନଙ୍କର ନାମ, ରୂପ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଅଛି। ଭବିଷ୍ୟତରେ, ଯେଉଁ ଅଗ୍ନି ଏଯାଁ ଜନ୍ମ ନେଇନାହଁନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଜନ୍ମ ଦେବମାନେ ସହିତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିବେ। ପିତୃମାନଙ୍କର କ୍ରମ ଏବଂ ବିବରଣୀ ପୁନଃ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯିବ। ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ଅଙ୍ଗରୁ ମନୁଷ୍ୟ, ଅସୁର ଏବଂ ଦେବମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ପୂର୍ବରୁ କୁହାଯାଇଥିଲା; ଏବେ ମୁଁ ସାରାଂଶ ଭାବରେ କୁହିବି। ଯେଉଁମାନେ ପିତୃ ଭାବରେ ନିଜକୁ ବୁଝିଥିଲେ, ସେମାନେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଋତୁ, ପିତୃ ଏବଂ ଦେବମାନେ—ଏହି ହେଉଛି ବେଦର ଉପଦେଶ। ସେମାନେ ପୂର୍ବ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତର ଏବଂ ଶୁଭ ଅନ୍ତରାଳରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ଘରେ ରହିଥିଲେ, ଯଜ୍ଞ କରିନଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ପିତୃ ଥିଲେ ଏବଂ ସୋମ ପାନ କରିଥିଲେ। ଋତୁ, ପିତୃ ଏବଂ ଦେବମାନେ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିଶ୍ଚିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି। ନଭସ୍ ଏବଂ ନଭସ୍ୟା, ଜୀବମାନେ, ଅପୁଦାତ୍ଦୃତରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସହା ଏବଂ ସହସ୍ୟା, ଦୁର୍ଦାନ୍ତ ମାନେ, ଅପୁଦାତ୍ଦୃତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଛଅ ଭାଗର ସମୟ—ମାସରେ—ସେମାନେ ବିସ୍ତାରିତ। ଋତୁମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଭାବରେ ଜଣାଯାନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନେ ସ୍ୱ-ପରିଚୟ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସ୍ଥଳ ଛାଡ଼ି, ସ୍ଥଳର ପ୍ରଧାନ ଦେବତାଙ୍କୁ ବୁଝିବା ଅବଶ୍ୟକ। ବର୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥଳ ଭାବରେ ବିବେଚିତ, ସେମାନେ ନିଜ ଅଂଶରେ ଗର୍ବିତ। ଏବେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବ ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱ କୁହିବି; ଆଗ୍ରହ ପୂର୍ବକ ଶୁଣ। କ୍ଷଣ, କଳା, କଷ୍ଠା, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଦିନ ଏବଂ ରାତି— ତିନି ଋତୁ, ଉତ୍ତରାୟଣ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାୟଣ— ଋତୁମାନେ କ୍ଷଣର ପୁତ୍ର ଭାବରେ ବୁଝିବାକୁ ହୁଏ; ଏହି ଭଳି ଛଅ ଋତୁ ଅଛି। ଏହି ଋତୁମାନେରୁ ସମସ୍ତ ଚଳ ଏବଂ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।