दशभागाधिकं चापि भूतादिपरिमाणकम्
भूतादींच्या प्रमाणापेक्षा दहा भाग अधिक प्रमाण आहे.
यदभेद्यतमं लोके विज्ञेयं परमाणुवत्
या जगात जे सर्वात अविभाज्य आहे, ते परमाणूसारखे समजावे.
प्रथमं तत्प्रमाणानां परमाणुं प्रचक्षते
त्या सर्व प्रमाणांमध्ये प्रथम म्हणजे परमाणू असे सांगितले आहे.
त्रसरेणुः समाख्यातस्तत्पद्मरज उच्यते
त्रसरेणू असे नाव दिले आहे; हे कमळाच्या परागासारखे मानले जाते.
ते ऽप्यष्टौ समवायस्था बालाग्रं तत्स्मृतं बुधैः
अशा आठ त्रसरेणू एकत्र आल्यावर ते केसाच्या टोकाएवढे होते, असे ज्ञानी लोक सांगतात.
यूकाष्टकं यवप्राहुरङ्गुलं तु यवाष्टकम्
आठ उवा म्हणजे एक ज्वारीचे दाणे, आणि आठ ज्वारीचे दाणे म्हणजे एक बोटभर.
रत्निश्चागुलिपर्वाणि विज्ञेयो ह्येकविंशतिः
एक रत्नि म्हणजे एकवीस बोटांच्या सांध्याएवढे असते.
किष्कुर्द्विरत्निर्विज्ञेयो द्विचत्वारिंशदङ्गुलः
किष्कुर म्हणजे दोन रत्नि, म्हणजे चाळीस बोटभर.
एतद्गव्यूतिसंख्यायामादानं धनुषः स्मृतम्
गव्युतिच्या या मोजणीत धनुष्याचे प्रमाण ठरवले आहे.
धनुषां त्रिशतं नल्वमाहुः संख्याविदो जनाः
संख्या जाणणारे लोक सांगतात की, तीनशे धनुष्य म्हणजे एक नळ.
अष्टौ धनुः सहस्राणि योजनं तु विधीयते
आठ हजार धनुष्य म्हणजे एक योजन असे ठरवले आहे.
एतत्सहस्रं विज्ञेयं शक्रकोशान्तरं तथा
अशा हजार योजनांचे अंतर म्हणजे इंद्राच्या निवासस्थानांमधील अंतर समजावे.
एतेन योजनाग्रेण शृणुध्वं ब्रह्मणोंऽतरे
या श्रेष्ठ योजनाने, ब्रह्मदेवाच्या अंतरांची माहिती ऐका.
दिवाकरात्सहस्रे तु शते चौर्द्ध्वं निशाकरः
सूर्यापासून हजारपट शंभर उंच म्हणजे चंद्र आहे.
नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नमुपरिष्टात्प्रकाशत
त्याच्या वर संपूर्ण नक्षत्रमंडल प्रकाशते.
ग्रहान्तरमथैकैकमूर्द्ध्वं नक्षत्रमण्डरात्
नंतर त्या नक्षत्रमंडलाच्या वर एकेक ग्रह आहेत.
तस्योर्द्ध्वं चरते शुक्रस्तस्मादूर्द्ध्वं च लोहितः
त्याच्या वर शुक्र फिरतो, आणि त्याच्या वर मंगळ आहे.
उर्द्ध्वं शतसहस्रं तु योजनानां शनैश्चरात्
मंगळाच्या वर एक लाख योजन उंच म्हणजे शनिदेव आहेत.
ऋषिभ्यस्तु सहस्राणां शतादूर्द्ध्वं विभाष्यते
सहस्त्रावधी ऋषींपेक्षा वरचा म्हणून तो सांगितला जातो.
उत्तानपादपुत्रो ऽसौ मेढीभूतो ध्रुवो दिवि
उत्तानपादाचा पुत्र ध्रुव आकाशात स्थिर झाला आहे.
मन्वन्तरेषु देवानामिज्या यत्रैव लौकिकी
मन्वंतरांमध्ये देवांची लोकातील पूजा तिथे होते.
सर्वासां देवयोनीनां स्थितिहेतुः स वै स्मृतः
सर्व देववंशांच्या स्थैर्याचा कारण म्हणून तो ओळखला जातो.
ध्रुवादूर्द्ध्वं महर्लोको यस्मिंस्ते कल्पवासिनः
ध्रुवाच्या वरती महर्लोक आहे, जिथे कल्पभर राहणारे वास करतात.
द्वीकोट्यां तु महर्लोकाज्जनलोको व्यवस्थितः
महर्लोकापासून वीस कोटी अंतरावर जनलोक आहे.
यत्र ते ब्रह्मणः पुत्रा दक्षाद्याः साधकाः स्मृताः
तिथे ब्रह्माचे पुत्र, दक्ष वगैरे सिद्ध पुरुष राहतात असे सांगितले जाते.
षड्गुणं तु तपोलोकात्सत्यलोकान्तरं स्मृतम्
तपोलोक आणि सत्यलोक यांच्यामध्ये सहापटीने अंतर आहे असे मानले जाते.
यस्मिन्न च्यवते भूयो ब्रह्मणं य उपासते
जेथे ब्रह्माची उपासना करणारे पुन्हा खाली पडत नाहीत.
ऊर्द्ध्वभागस्ततोंऽडस्य ब्रह्मलोकात्परः स्मृतः
त्या वरच्या भागात, अंड्याच्या वरच्या टोकाला ब्रह्मलोक सर्वश्रेष्ठ मानला जातो.
स चौर्द्ध्व संप्रचारो ऽस्य गत्यन्तश्चपरः स्मृतः
त्याची गती नेहमी वरच्या दिशेने असते आणि त्याचा शेवटचा ठिकाण पुढे आहे असे सांगितले जाते.
अधोगतीनां वक्ष्यामि भूतानां स्थानकल्पनाम्
आता मी अधोगती असलेल्या जीवांच्या ठिकाणांची मांडणी सांगतो.