तस्मिन्हि तत्र वसति यदृच्छाभ्यागतो वृषः
त्या ठिकाणी, योगायोगाने तो वृषभ आला आणि तेथे राहिला.
जग्राह तं दीर्घ तमा विस्फुरन्तं तु शृङ्गयोः
त्याने त्या वृषभाच्या शिंगांमध्ये चमकणारा तो दीर्घ अंधार पकडला.
ततो ऽब्रवीद् वृषस्तं वै सुंच मां बलिनां वर
मग वृषभाने त्याला सांगितले, 'माझी सुटका कर, बलवानांमध्ये श्रेष्ठा.'
त्र्यंबकं वहता देवं यतो जातो ऽस्मि भूतले
'त्र्यंबक देवाला वाहून नेल्यामुळे मी पृथ्वीवर जन्म घेतला.'
एवमुक्तो ऽब्रवीदेनं जीवंस्त्वं मे क्व यास्यसि
असे ऐकून त्याने विचारले, 'तू जिवंत आहेस; माझ्यापासून कुठे जाणार?'
ततस्तं दीर्घतमसं स वृषः प्रत्युवाच ह
मग त्या वृषभाने त्या दीर्घ अंधाराला उत्तर दिले.
भक्ष्याभक्ष्यं न जानीमः पेयापेयं च सर्वशः
'खाण्याजोगे काय आणि न खाण्याजोगे काय, पिण्याजोगे काय आणि न पिण्याजोगे काय, आम्हाला काहीच माहीत नाही.'
न पाप्मानो वयं विप्र धर्मो ह्येष गवां श्रुतः
'हे ब्राह्मण, आम्ही पापी नाही; गाईंचा हा धर्म आहे, असे ऐकले आहे.'
भक्त्या चानुश्रविकया गोसुतं वै प्रसादयन्
भक्तीने आणि परंपरेने, त्याने गाईच्या पुत्राला प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला.
मनसैव तदा दध्रे तद्विधस्तत्परायणः
तेव्हा त्याने मनानेच निश्चय केला आणि त्या ज्ञानात एकनिष्ठ राहिला.
विचेष्टमानां रुदतीं दैवात्संमूढचेतनः
ती रडत आणि इथे-तिथे फिरत होती; दैवामुळे तिचे मन गोंधळले होते.
गोधर्म वै बलं कृत्वा स्नुषां स ह्यभ्यमन्यत
त्याने गाईंचा धर्म आपले बळ मानून, आपल्या सूनजवळ गेला.
भविष्यमर्थं ज्ञात्वा च महात्मा त्ववमत्य तम्
भविष्यातील गोष्ट समजून, त्या महात्म्याने तिला दुर्लक्ष केले.
गम्यागम्यं न जानीषे गोधर्मात्प्रार्थयन्स्रुषाम्
'काय योग्य आणि काय अयोग्य, तुला माहीत नाही; गाईंच्या धर्मातून सून मागतोस.'
यस्मात्त्वमन्धो वृद्धश्च भर्त्तव्यो दुरनुष्ठितः
तू आंधळा आहेस, वयस्क आहेस, तुला सांभाळणं कठीण आहे आणि तुझं वर्तनही योग्य नाही,
कर्मण्यस्मिंस्ततः क्रूरे तस्य बुद्धिरजायत
म्हणून या परिस्थितीत त्याच्या मनात कठोर विचार आला.
कोष्टे समुद्रे प्रक्षिप्य गङ्गांभसि समुत्सृजत्
त्याने त्याला एका खोलीत ठेवून समुद्रात, गंगाजलात सोडून दिलं.
तं सस्त्रीको बलिर्नाम राजा धर्मार्थतत्त्ववित्
तो पुरुष आणि त्याची पत्नी, बली नावाचा राजा, जो धर्म आणि संपत्तीचं तत्त्व जाणणारा होता.
तं गृहीत्वा स धर्मात्मा बलिर्वैरोचनस्तदा
त्या वेळी, विरोचनपुत्र बली, जो धर्मनिष्ठ होता, त्याने त्याला आपल्याकडे घेतलं.
प्रीतः स वै वरेणाथ च्छन्दयामास वै बलिम्
तो प्रसन्न होऊन बलीला वर दिला आणि त्याला इच्छेनुसार मागण्याची मुभा दिली.
संतानार्थं महाभाग भार्यायां मम मानद
हे महाभाग, संततीसाठी माझ्या पत्नीला सन्मान मिळावा.
एवमुक्तस्तुतेनर्षिस्तथास्त्वित्युक्तवान्हितम्
म्हणून त्या ऋषीने स्तुती केल्यावर त्याने 'तसं होवो' असं सांगितलं आणि तिच्या हिताचं बोलला.
अन्धं वृद्धं च तं दृष्ट्वा न सा देवी जगाम ह
तो आंधळा आणि वृद्ध आहे हे पाहून देवी जवळ गेली नाही.
कक्षीवच्चक्षुषौ तस्यां शूद्रयोन्यामृषिर्वशी
शूद्र स्त्रीच्या गर्भात ऋषी वशी यांनी कक्षीवान आणि चक्षुष नावाने जन्म घेतला.
कक्षीवच्चक्षुषौ तौ तु दृष्ट्वा राजा बलिस्तदा
त्या वेळी राजा बलीने कक्षीवान आणि चक्षुष यांना पाहिलं.
सिद्धौ प्रत्यक्षधर्माणौ बुद्धौ श्रेष्ठतमावपि
दोघेही प्रत्यक्ष धर्मपालनात पारंगत आणि उत्तम बुद्धीचे होते.
नेत्युवाच ततस्तं तु ममैताविति चाब्रवीत्
त्याने 'नाही' असं सांगितलं आणि मग म्हटलं, 'हे दोघे माझे आहेत.'
अन्धं वृद्धं च मां मत्वा सुदेष्णा महिषी तव
मी आंधळा आणि वृद्ध आहे असं समजून सुदेष्णा, तुझी राणी,
ततः प्रसादयामास पुनस्तमृषिसत्तमम्
मग तिने पुन्हा त्या श्रेष्ठ ऋषीला प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला.
पुनश्चैनामलङ्कृत्य ऋषये प्रत्यपादयत्
पुन्हा तिला सजवून ऋषींना अर्पण केलं.