याज्योत्थान्यायसंयोगाद्वसिष्ठः पर्यरक्षत
यज्ञकर्म आणि न्यायाशी जोडलेला असल्यामुळे वसिष्ठाने त्याचे रक्षण केले.
वसिष्ठे ऽभ्यधिकं मन्युं धारयामास मन्युना
रागाने भरून तो वसिष्ठावर अधिकच संताप धरू लागला.
न वारयामास मुनिर्वसिष्ठः कारणेन वै
मुनि वसिष्ठाने त्याला कारणास्तव थांबवलं नाही.
एवं सत्यव्रतस्तां वै हृतवान्सप्तमे पदे
अशा प्रकारे सत्यव्रताने सातव्या पावलावर तो अपराध केला.
इति सत्यव्रतो रोषं वसिष्ठे मनसाकरोत्
म्हणून सत्यव्रताच्या मनात वसिष्ठाबद्दल राग निर्माण झाला.
न तु सत्यव्रतो ऽबुध्यदुपांशुव्रतमस्य वै
पण सत्यव्रताला हे समजलं नाही की हा त्याचा मौन व्रत आहे.
तेन द्वादश वर्षाणि नावर्षत्पाकशासनः
त्यामुळे बारा वर्षं पावसाचा देव पाऊस पडू दिला नाही.
कुलस्य निष्कृतिः स्वस्य सृतेयं च भवेदिति
‘माझ्या आणि घराण्याच्या पापाची हीच प्रायश्चित्ती होईल’ असं त्याने मनात ठरवलं.
अभिषेक्ष्याम्यहं नष्टे पश्चादेनमिति प्रभुः
प्रभू म्हणाले, 'हा नष्ट झाल्यावर मी त्याचा अभिषेक करीन.'
अविद्यमाने मांसे तु वसिष्ठस्य महात्मनः
म्हणजेच, वसिष्ठ या महात्म्याचं मांस सापडलं नाही.
तां वै क्रोधाच्च मोहाच्च श्रमच्चैव क्षुधान्वितः
तेव्हा राग, मोह, थकवा आणि भूक या सगळ्यांमुळे,
सतु मांसं स्वयं चैव विश्वामित्रस्य चात्मजान्
तो स्वतः आणि विश्वामित्राचे पुत्र मांस झाले.
प्रोवाच चैव भगवान्वसिष्ठस्तं नृपात्मजम्
मग भगवंत वसिष्ठांनी त्या राजपुत्राला सांगितलं,
यदि ते त्रीणि शङ्कूनि न स्युर्हि पुरुषाधम
'तुझ्याकडे तीन खिळे नसते, हे माणसांमध्ये नीच,'
अप्रोक्षितोपयोगाच्च त्रिविधस्ते व्यतिक्रमः
'तू शुद्ध न केलेलं वापरलंस, त्यामुळे तुझ्याकडून तिहेरी चूक झाली.'
त्रिशङ्कुरिति होवाच त्रिशङ्कुस्तेन स स्मृतः
त्यांनी 'त्रिशंकू' असं नाव घेतलं आणि तो त्रिशंकू म्हणून ओळखला जाऊ लागला.
ततस्तस्मै वरं प्रादात्तदा प्रीतस्त्रिशङ्कवे
मग वसिष्ठ प्रसन्न होऊन त्रिशंकूला वर दिला.
सशरीरो व्रजे स्वर्गमित्येवं याचितो वरः
त्याने असा वर मागितला, 'माझ्या या देहासह मी स्वर्गात जाऊ दे.'
अभिषिच्य राज्ये पित्र्ये योजयामास तं मुनिः
मुनिने त्याचा अभिषेक करून त्याला पितृराज्यात बसवलं.
सशरीरं तदा तं वै दिवमारोपयत्प्रभुः
मग प्रभूंनी त्याला देहासह स्वर्गात नेलं.
अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं पौराणिका जनाः
इथेही प्राचीन लोक एक श्लोक म्हणतात.
देवैः सार्द्धं महातेजानुग्रहात्तस्य धीमतः
महातेजस्वींच्या कृपेने, देवांसह त्या बुद्धिमानाला,
कुमारं जनयामास हरिश्चन्द्रमकल्मषम्
एक पुत्र झाला, हरिश्चंद्र, जो निष्पाप होता.
अहर्ता राजसूयस्य सम्रडिति परिश्रुतः
तो राजसूय यज्ञ करणारा सम्राट म्हणून प्रसिद्ध झाला.
हरितो रोहितस्याथ चञ्चुर्हरीत उच्यते
हरित हा रोहिताचा पुत्र, आणि त्याचा मुलगा हरित म्हणून ओळखला जातो.
चैता सर्वस्य क्षत्रस्य विजयस्तेन स स्मृतः
त्याच्यामुळे सगळ्या क्षत्रियांचा विजय झाला; म्हणून तो स्मरणात आहे.
रुरुकात्तु वृकः पुत्रस्तस्माद्बाहुर्विजज्ञिवान्
रुरुकाचा पुत्र वृक जन्माला आला; त्याच्यापासून बाहूचा जन्म झाला.
शकैर्यवनकांबोजैः पारदैः पह्लवैस्तथा
शक, यवन, कंबोज, पारद आणि पल्लव यांनी—
सगरस्तु सुतो बाहोर्जज्ञे सह गरेण वै
बाहूचा मुलगा सगर आणि गरेण, हे दोघेही एकत्र जन्मले.
अग्नेयमस्त्रं लब्ध्वा तु भार्गवात्सगरो नृपः
सगर राजाने भृगुकुलातील ऋषीकडून अग्न्यास्त्र मिळवले.