पक्षिणां मूर्छनाः श्रुत्वा पक्षोका मूर्छनाः स्मृताः
पक्ष्यांच्या मुरछना ऐकून, पंखांच्या मुरछना म्हणून ओळखल्या जातात.
नानासाधारमश्चैववडवात्रिविदस्तथा
विविध आधार आहेत, तसेच वडवा आणि त्रिविध देखील आहेत.
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे गान्धर्वमूर्छनालक्षणवर्णनं नामैकषष्टितमो ऽध्यायः
या प्रकारे श्रीब्रह्मांड महापुराणात, वायूप्रणीत, मध्यम भागात, तिसऱ्या उपोद्घात पादात, 'गंधर्व मुरछनांच्या लक्षणांचे वर्णन' नावाचा एकसष्टावा अध्याय संपला.
विख्यातान्वै अलङ्कारांस्तन्मे निगदतः श्रुणु
प्रसिद्ध अलंकार मी सांगतो, ते लक्षपूर्वक ऐक.
संस्था नयोगैश्च तथा सदा नाढ्याद्यवेक्षया
रचना नेहमीच योग्य पद्धतीने आणि नाड्यांची वगैरे नीट पाहणी करून ठरवली जाते.
पदानि गीतकस्याहुः पुरस्तात्पृष्ठतो ऽथ वा
गाण्याचे टप्पे कधी पुढे, कधी मागे, किंवा अन्य प्रकारे ठेवतात असे सांगितले जाते.
एतेषु त्रिषु स्थानेषु प्रवृत्तो विधिरुत्तमः
या तिन्ही जागांमध्ये उत्तम पद्धत वापरली जाते.
विकल्पमष्टधा चैव देवाः षोडशधा विदुः
देव आठ प्रकारचे आणि सोळा प्रकारचे वेगळेपण जाणतात.
आरोहणं चतुर्थं तु वर्णं वर्मविदो विदुः
संगीतातील तज्ञ चौथा आरोह हाच स्वर मानतात.
अवरोहणवर्णानामवरोहं विनिर्दिशेत्
उतरत्या स्वरांमध्ये उतरणे स्पष्टपणे सांगावे.
एतेषामेव वर्णानामलङ्कारन्निबोधत
आता या स्वरांचे अलंकार शिक.
प्रमादस्याप्रमादश्च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम्
त्यांमध्ये चूक आणि बरोबरपणाची लक्षणे मी सांगतो.
आवर्त्तस्याक्रमो त्वाक्षी वेकार्यां परिमाणतः
परताव्याचा क्रम गायनाच्या मापानुसार ठरतो.
एष वै एष चैवस्यकुतरेकः कुलाधिकः
हे आणि ते दोन्ही एकच श्रेष्ठ वंश मानले जातात.
तस्मिंश्चैव स्वरे वृद्धिर्निष्टप्ते तद्विचक्षणः
त्या स्वरात जेव्हा तो नीट स्थिर होतो, तेव्हा वाढ होते, हे जाणकार ओळखतात.
प्रमाणघसबिन्दुर्ना जायते विदुरे पुनः
माप किंवा जाड ठिपका दूर अंतरावर पुन्हा होत नाही.
विपर्ययस्य रोपिस्या द्यस्य प्रादुर्घटी मम
विपर्यासासाठी, ठेका लावणे आणि प्रकट होणे माझ्यासाठी होते.
अक्षेपस्कन्दनाकार्यं काकस्योयचपुष्कलम्
स्थान बदलणे आणि उडी मारणे हे कावळ्याच्या विखुरलेल्या तुकड्यासारखे असते.
आक्षिप्तमवरोह्यासीत्प्रोक्षमद्यस्तथैव च
उतरत्या स्वरात बदल झाल्यास, त्याला शिंपडणे आणि नशा असेच समजावे.
प्रेशोल्लिखितमलङ्कारमेवस्वरसमन्विता
जे स्वरांसह पुढे पाठवले आणि कोरले जाते, तेच अलंकार मानावे.
प्रक्षिप्तमेव कलयाचोपादानारयो भवेत्
कलेने जे काही पुढे टाकले जाते, आरोह आणि स्वीकार यांसह, तेच ग्राह्य धरावे.
उच्चराद्विश्वरारूढातथायाष्टस्वरातथा
उच्चारातून, सर्वत्र आरोहातून आणि तसेच आठ स्वरांतूनही.
एकान्तरं च ह्येतेवैतमेवस्वरसत्तमः
हे श्रेष्ठ ज्ञानी, हे सर्व एकाएक बदलून मांडलेले आहेत.
अलङ्कारा भवन्त्येते त्रिंशद्देवैः प्रकीर्त्तिताः
हे अलंकार देवांनी तीस म्हणून वर्णन केले आहेत.
संस्थानं च प्रमाणं च विकारो लक्षणस्तथा
त्यांची रचना, माप, बदल आणि लक्षणे अशीच आहेत.
यथात्मनो ह्यलङ्कारो विपयस्तो विगर्हितः
जसे स्वतःसाठी न शोभणारा अलंकार निंदनीय मानला जातो,
नानाभरणसंयोगा यथा नार्या विभूषणम्
तसेच वेगवेगळ्या दागिन्यांचा संग जसा स्त्रीच्या शोभेला असतो.
न पादे कुण्डलं दृष्टं न कण्ठे रसना तथा
पायात कधीच कुंडल नसते, आणि गळ्यात कधीच कंठी नसते.
क्रियमाणो ऽप्यलङ्कारो नागं यश्चैव दर्शयत्
अलंकार तयार करताना त्यात सर्प दाखवला गेला, तर तो योग्य नाही.
लक्षणंपर्यवस्यापिवर्त्तिका मपिवर्त्तते
लक्षण पूर्ण झाले तरी नियम तसाच राहतो.