विकलोपनीतविनताश्रीराख्यो भार्गवप्रियः
विकलोप नावाचा, नम्र झालेला, श्रीराखा म्हणून ओळखला जाणारा, हा भार्गवाला प्रिय आहे.
ससौवीरां सुसोवीरा ब्रह्मणो ह्यपगीयते
ससौवीरा आणि सुसोवीरा हे ब्रह्माला स्तुतीने गायले जातात.
हरिदेशसमुत्पन्ना हरिणस्याव्यजायत
हरीच्या प्रदेशात जन्मलेले, ते हरिनेच निर्माण केले.
करोपनीता विवृतावनुद्रिः स्वरमण्डले
हाताने उचललेले, प्रकट झालेले, कोणतीही अडथळा नसलेले, स्वरांच्या क्षेत्रात आहे.
मनुदेशाः समुत्पन्ना मूर्च्छनाशुद्धमात्मना
मनुच्या प्रदेशातून निर्माण झालेले, मुरछनेने शुद्ध असलेले.
सावश्रमसमाद्युम्ना अनेकापौरुषानखान्
तेच आश्रम आणि समान तेज असलेले, अनेक मानवी आणि अमानवी गुणांनी युक्त.
तानि उत्तर मद्रांसपद्गदैवतकं विदुः
हे उत्तरेकडील मद्र, पद्गदैवत म्हणून ओळखले जातात.
तमोदुत्तरमैद्रोयदेवतास्याद्रुवेन च
तमोदुत्तर, मैद्रोय देवता आणि स्याद्रु हे देखील आहेत.
स्यादिजमूर्छनाह्येच पितरः श्राद्धदेवताः
मुरछनेचा उगम म्हणजे पितर, जे श्राद्धाचे देवता आहेत.
उपैति तस्मान्नजानी याच्छुद्धयच्छिकरासभा
ते जवळ येते, पण कोणालाही कळत नाही; जे शुद्ध आहेत, जे तीक्ष्ण आरोळी देतात आणि जे गाढवासारखे आहेत.
पक्षिणां मूर्छनाः श्रुत्वा पक्षोका मूर्छनाः स्मृताः
पक्ष्यांच्या मुरछना ऐकून, पंखांच्या मुरछना म्हणून ओळखल्या जातात.
नानासाधारमश्चैववडवात्रिविदस्तथा
विविध आधार आहेत, तसेच वडवा आणि त्रिविध देखील आहेत.
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे गान्धर्वमूर्छनालक्षणवर्णनं नामैकषष्टितमो ऽध्यायः
या प्रकारे श्रीब्रह्मांड महापुराणात, वायूप्रणीत, मध्यम भागात, तिसऱ्या उपोद्घात पादात, 'गंधर्व मुरछनांच्या लक्षणांचे वर्णन' नावाचा एकसष्टावा अध्याय संपला.
विख्यातान्वै अलङ्कारांस्तन्मे निगदतः श्रुणु
प्रसिद्ध अलंकार मी सांगतो, ते लक्षपूर्वक ऐक.
संस्था नयोगैश्च तथा सदा नाढ्याद्यवेक्षया
रचना नेहमीच योग्य पद्धतीने आणि नाड्यांची वगैरे नीट पाहणी करून ठरवली जाते.
पदानि गीतकस्याहुः पुरस्तात्पृष्ठतो ऽथ वा
गाण्याचे टप्पे कधी पुढे, कधी मागे, किंवा अन्य प्रकारे ठेवतात असे सांगितले जाते.
एतेषु त्रिषु स्थानेषु प्रवृत्तो विधिरुत्तमः
या तिन्ही जागांमध्ये उत्तम पद्धत वापरली जाते.
विकल्पमष्टधा चैव देवाः षोडशधा विदुः
देव आठ प्रकारचे आणि सोळा प्रकारचे वेगळेपण जाणतात.
आरोहणं चतुर्थं तु वर्णं वर्मविदो विदुः
संगीतातील तज्ञ चौथा आरोह हाच स्वर मानतात.
अवरोहणवर्णानामवरोहं विनिर्दिशेत्
उतरत्या स्वरांमध्ये उतरणे स्पष्टपणे सांगावे.
एतेषामेव वर्णानामलङ्कारन्निबोधत
आता या स्वरांचे अलंकार शिक.
प्रमादस्याप्रमादश्च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम्
त्यांमध्ये चूक आणि बरोबरपणाची लक्षणे मी सांगतो.
आवर्त्तस्याक्रमो त्वाक्षी वेकार्यां परिमाणतः
परताव्याचा क्रम गायनाच्या मापानुसार ठरतो.
एष वै एष चैवस्यकुतरेकः कुलाधिकः
हे आणि ते दोन्ही एकच श्रेष्ठ वंश मानले जातात.
तस्मिंश्चैव स्वरे वृद्धिर्निष्टप्ते तद्विचक्षणः
त्या स्वरात जेव्हा तो नीट स्थिर होतो, तेव्हा वाढ होते, हे जाणकार ओळखतात.
प्रमाणघसबिन्दुर्ना जायते विदुरे पुनः
माप किंवा जाड ठिपका दूर अंतरावर पुन्हा होत नाही.
विपर्ययस्य रोपिस्या द्यस्य प्रादुर्घटी मम
विपर्यासासाठी, ठेका लावणे आणि प्रकट होणे माझ्यासाठी होते.
अक्षेपस्कन्दनाकार्यं काकस्योयचपुष्कलम्
स्थान बदलणे आणि उडी मारणे हे कावळ्याच्या विखुरलेल्या तुकड्यासारखे असते.
आक्षिप्तमवरोह्यासीत्प्रोक्षमद्यस्तथैव च
उतरत्या स्वरात बदल झाल्यास, त्याला शिंपडणे आणि नशा असेच समजावे.
प्रेशोल्लिखितमलङ्कारमेवस्वरसमन्विता
जे स्वरांसह पुढे पाठवले आणि कोरले जाते, तेच अलंकार मानावे.