नग्निं च पौषा वै देव दृष्ट्वा काञ्च यथाक्रमः
नग्न, पौष आणि कांच हेही योग्य क्रमाने लक्षात घ्या, हे मुनी.
उत्तरं मन्द्रा रजनी तथा वाचोन्नरायताः
उत्तर दिशेतील मंद्र, रजनी आणि उन्नरायत हे स्वरही आहेत.
गान्धारग्रामिका श्यामा कीर्तिमाना निबोधत
गंधार, ग्रामिक आणि श्यामा हे प्रसिद्ध स्वरही जाणून घ्या.
यवरातसूयस्तु षष्ठवत्तु सुवर्मकम्
यवरातसूय हा सहावा स्वर आहे, आणि सुवर्मक हाही तसाच आहे.
नागयक्षाश्रयं विद्वान् तद्गोत्तरतथैव च
ज्ञानी लोक नाग आणि यक्ष स्वर, तसेच त्यानंतरचे स्वरही ओळखतात.
सूर्यकान्तधरेण्यैव संतकोकिलविश्रुतः
सूर्यकांत, धरेंय आणि प्रसिद्ध संतकोकिल हे स्वरही त्यात आहेत.
सावित्रमर्धसावित्रं सर्वतोभद्रमेव च
सावित्र, अर्धसावित्र आणि सर्वतोभद्र हे प्रकार आहेत.
अलंबुषेसेष्टमथो विष्णुवैणवरावुभौ
अलंबुषा हा श्रेष्ठ मानला जातो, तसेच विष्णु आणि वैणव हे दोन्हीही आहेत.
हतोत्सृष्टो विजानीत स्कन्धं तु प्रियमेव च
जेव्हा ते नष्ट करून सोडले जाते, तेव्हा स्कंध हा विशेष प्रिय असतो हे जाणावे.
अलंबुसेष्टस्य तथा नारदप्रिय एव च
अलंबुषा हा श्रेष्ठ आहेच, तसेच तो नारदालाही प्रिय आहे.
विकलोपनीतविनताश्रीराख्यो भार्गवप्रियः
विकलोप नावाचा, नम्र झालेला, श्रीराखा म्हणून ओळखला जाणारा, हा भार्गवाला प्रिय आहे.
ससौवीरां सुसोवीरा ब्रह्मणो ह्यपगीयते
ससौवीरा आणि सुसोवीरा हे ब्रह्माला स्तुतीने गायले जातात.
हरिदेशसमुत्पन्ना हरिणस्याव्यजायत
हरीच्या प्रदेशात जन्मलेले, ते हरिनेच निर्माण केले.
करोपनीता विवृतावनुद्रिः स्वरमण्डले
हाताने उचललेले, प्रकट झालेले, कोणतीही अडथळा नसलेले, स्वरांच्या क्षेत्रात आहे.
मनुदेशाः समुत्पन्ना मूर्च्छनाशुद्धमात्मना
मनुच्या प्रदेशातून निर्माण झालेले, मुरछनेने शुद्ध असलेले.
सावश्रमसमाद्युम्ना अनेकापौरुषानखान्
तेच आश्रम आणि समान तेज असलेले, अनेक मानवी आणि अमानवी गुणांनी युक्त.
तानि उत्तर मद्रांसपद्गदैवतकं विदुः
हे उत्तरेकडील मद्र, पद्गदैवत म्हणून ओळखले जातात.
तमोदुत्तरमैद्रोयदेवतास्याद्रुवेन च
तमोदुत्तर, मैद्रोय देवता आणि स्याद्रु हे देखील आहेत.
स्यादिजमूर्छनाह्येच पितरः श्राद्धदेवताः
मुरछनेचा उगम म्हणजे पितर, जे श्राद्धाचे देवता आहेत.
उपैति तस्मान्नजानी याच्छुद्धयच्छिकरासभा
ते जवळ येते, पण कोणालाही कळत नाही; जे शुद्ध आहेत, जे तीक्ष्ण आरोळी देतात आणि जे गाढवासारखे आहेत.
पक्षिणां मूर्छनाः श्रुत्वा पक्षोका मूर्छनाः स्मृताः
पक्ष्यांच्या मुरछना ऐकून, पंखांच्या मुरछना म्हणून ओळखल्या जातात.
नानासाधारमश्चैववडवात्रिविदस्तथा
विविध आधार आहेत, तसेच वडवा आणि त्रिविध देखील आहेत.
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे गान्धर्वमूर्छनालक्षणवर्णनं नामैकषष्टितमो ऽध्यायः
या प्रकारे श्रीब्रह्मांड महापुराणात, वायूप्रणीत, मध्यम भागात, तिसऱ्या उपोद्घात पादात, 'गंधर्व मुरछनांच्या लक्षणांचे वर्णन' नावाचा एकसष्टावा अध्याय संपला.
विख्यातान्वै अलङ्कारांस्तन्मे निगदतः श्रुणु
प्रसिद्ध अलंकार मी सांगतो, ते लक्षपूर्वक ऐक.
संस्था नयोगैश्च तथा सदा नाढ्याद्यवेक्षया
रचना नेहमीच योग्य पद्धतीने आणि नाड्यांची वगैरे नीट पाहणी करून ठरवली जाते.
पदानि गीतकस्याहुः पुरस्तात्पृष्ठतो ऽथ वा
गाण्याचे टप्पे कधी पुढे, कधी मागे, किंवा अन्य प्रकारे ठेवतात असे सांगितले जाते.
एतेषु त्रिषु स्थानेषु प्रवृत्तो विधिरुत्तमः
या तिन्ही जागांमध्ये उत्तम पद्धत वापरली जाते.
विकल्पमष्टधा चैव देवाः षोडशधा विदुः
देव आठ प्रकारचे आणि सोळा प्रकारचे वेगळेपण जाणतात.
आरोहणं चतुर्थं तु वर्णं वर्मविदो विदुः
संगीतातील तज्ञ चौथा आरोह हाच स्वर मानतात.
अवरोहणवर्णानामवरोहं विनिर्दिशेत्
उतरत्या स्वरांमध्ये उतरणे स्पष्टपणे सांगावे.