रक्षणाद्रक्ष इत्युक्तं क्षपणाद्यक्ष उच्यत
रक्षणामुळे त्याला रक्ष म्हणतात आणि नाश करणाऱ्याला यक्ष म्हणतात.
ते शीर्णा व्युत्थिता ह्यूर्द्धमारो हन्तः पुनः पुनः
ते कोमेजून पुन्हा पुन्हा वर उठत होते, हे वीर.
बालात्मना स्मृता व्याला हीनत्वादहयः स्मृताः
बालसुलभ स्वभावामुळे त्यांना व्याल म्हणतात; नीचतेमुळे त्यांना सर्प म्हणतात.
तेषां लयः पृथिव्यां यः सूर्याचन्द्रमसौ घनाः
त्यांचा नाश पृथ्वीवर सूर्य आणि चंद्रामुळे मेघांचा जसा होतो तसा होतो.
स तान्सर्प्पान् सहोत्पन्नानाविवेश विषात्मकः
विषारी स्वभाव असलेला तो सर्व एकत्र जन्मलेल्या सर्पांमध्ये गेला.
वर्णेन कपिशेनोग्रास्ते भूताः पिशिताशनाः
कपिश रंगाचे, भयंकर आणि मांस खाणारे ते भुते होती.
गायतो गां ततस्तस्य गन्धर्वा जज्ञिरे सुताः
तो गात असताना त्याच्यापासून गंधर्व, म्हणजे त्याची मुले, जन्मली.
पिबतो जज्ञिरे वाचं गन्धर्वास्तेन ते स्मृताः
तो पित असताना त्याच्यापासून वाणीच्या रूपाने गंधर्व जन्मले, म्हणून त्यांना तसे ओळखतात.
छन्दतश्चैव छन्दासि वयांसि वयसासृजत्
त्याच्या इच्छेने त्याने छंद आणि पक्षी निर्माण केले.
मुखतोजाः सृजन्सो ऽथ वक्षसश्चाप्यवीः सृजन्
म्हणून मग त्याने तोंडातून बळ आणि छातीपासून अवी निर्माण केली.
पादतो ऽश्वान्समातङ्गान् रासभान् गवयान्मृगान्
त्याच्या पायांपासून घोडे, हत्ती, गाढवे, गवे आणि हरिण निर्माण झाले.
ओषध्यः फल मूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे
त्याच्या केसांपासून औषधी, फळझाडे आणि कंदमुळे असलेली वनस्पती निर्माण झाल्या.
अस्य त्वादौ तु कल्पस्य त्रेतायुगमुखेपुरा
या कल्पाच्या सुरुवातीला, त्रेतायुगाच्या प्रारंभी, पूर्वी—
एते ग्राम्याः समृताः सप्त आरण्याः सप्त चापरे
हे सात पाळीव प्राणी मानले जातात आणि आणखी सात वन्य आहेत.
औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमास्तु सरीसृपाः
सहावे म्हणजे जलचर प्राणी आणि सातवे म्हणजे सरपटणारे.
मर्कटः सप्तमो ह्येषां चारण्याः पशवस्तु ते
वन्य प्राण्यांमध्ये माकड सातवे आहे आणि हेच वन्य पशू आहेत.
अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात्
त्याच्या तोंडातून सर्वप्रथम अग्निष्टोम यज्ञाची निर्मिती झाली.
बृहत्साम तथोक्तं च दक्षिणात्सो ऽसृजन्मुखात्
त्याच्या दक्षिण तोंडातून बृहद्साम आणि उच्चारले जाणारे शब्द निर्माण झाले.
वैरूप्यमतिरात्रं च पश्चिमात्सो ऽसृजन्मखात्
त्याच्या पश्चिम तोंडातून वैरूप्य आणि अतिरात्र यांची निर्मिती झाली.
अनुष्टुभं सवैराजं चतुर्थादसृजन्मुखात्
चौथ्या तोंडातून अनुष्टुभ आणि सवैराज यांची उत्पत्ती झाली.
सृष्ट्वासौ भगवान्देवः पर्जन्यमितिविश्रुतम्
ही सर्व सृष्टी करून, तो भगवंत परजन्य या नावाने प्रसिद्ध झाला.
उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे
त्याच्या अंगांपासून विविध प्रकारची, उच्च-नीच अशी सर्व भुते जन्माला आली.
सृष्ट्वा चतुष्टयं पूर्वं देवर्षिपितृमानवान्
सर्वप्रथम त्याने देव, ऋषी, पितर आणि मानव या चार जाती निर्माण केल्या.
सृष्ट्वा यक्षपिशाचांश्च गन्धर्वप्सरसस्तदा
यानंतर त्याने यक्ष, पिशाच, तसेच गंधर्व आणि अप्सरा यांची निर्मिती केली.
अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्
त्याने नाश पावणारे आणि नाश न होणारे, स्थावर आणि जंगम असे दोन्ही प्रकार निर्माण केले.
तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनःपुनः
ही सर्व सृष्टी पुन्हा पुन्हा निर्माण होऊन, त्याच त्या रूपात परत येते.
तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते
त्या गुणांनी युक्त झालेले जीव त्याच स्वरूपात विलीन होतात, म्हणून ते त्यांना प्रिय वाटते.
विनियोगं च भूतानां धातैव व्यदधात्स्वयम्
सर्व भुतांच्या कार्यांची विभागणी साक्षात सृष्टीकर्त्यानेच केली.
दैवमित्यपरे विप्राः स्वभावं भूतचिन्तकाः
काही ज्ञानी लोक त्याला दैवी म्हणतात, तर काही जीवांचे विचार करणारे त्याला स्वभाव असे म्हणतात.
न चैव तु पृथग्भावमधिकेन ततो विदुः
पण त्यापलीकडे वेगळे अस्तित्व आहे असे कोणीही जाणत नाही.