पुनः प्रजास्तु ता मोहाद्धर्म्मं तं नान्वपालयन्
पुन्हा एकदा, मोहामुळे लोकांनी तो धर्म पाळला नाही.
ब्रह्मा बुद्धा तु तत्सर्वं याथातथ्येन स प्रभुः
ब्रह्मदेवाने सर्व काही जसे आहे तसेच समजून घेतले.
याजनाध्यापने ब्रह्मा तथा दानप्रतिग्रहम्
यज्ञ, अध्यापन, दान आणि दान घेणे ही कामे ब्रह्मदेवाने दिली.
पाशुपाल्यं च वाणिज्यं कृषिं चैव विशां ददौ
पशुपालन, व्यापार आणि शेती ही कामे लोकांना दिली.
सामान्यानि च कर्माणि ब्रह्मक्षत्रविशां पुनः
पुन्हा एकदा ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य यांना सर्वसाधारण कर्तव्ये दिली.
कर्माजीवं तु वै दत्त्वा तेषामिह परस्परम्
त्यांना परस्पर कामांद्वारे उपजीविका दिली.
प्राजापत्यं द्विजातीनां स्मृतं स्थानं क्रियावताम्
कृती करणाऱ्या द्विजांचा स्थान प्रजापतींच्या वंशजांसाठी मानले जाते.
वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वस्वकर्मोपजीविनाम्
स्वतःच्या कामावर जगणाऱ्या वैश्यांसाठी मारुताचे स्थान आहे.
स्थानान्येतानि वर्णानां योग्याचारवतां सताम्
हे सर्व स्थान योग्य आचार करणाऱ्या आणि सच्च्या लोकांच्या जातींसाठी आहेत.
ततः स्थितेषु वर्णेषु स्थापयामास ह्याश्रमान्
नंतर, जाती स्थिर झाल्यावर, त्याने आश्रमांची स्थापना केली.
आश्रमाश्चतुरो ह्येतान्पूर्ववत्स्थापयन्प्रभुः
प्रभूंनी पूर्वीप्रमाणेच हे चारही आश्रम स्थापन केले.
कृतकर्म्म कृतावासा आश्रमादुपभुञ्जते
जे आपली कर्तव्ये पूर्ण करतात आणि आश्रमात राहतात, ते त्याचे फळ भोगतात.
निर्द्दिदेश ततस्तेषां ब्रह्मा धर्मान्प्रभा षते
ब्रह्मदेवाने त्यांच्यासाठी धर्म स्पष्टपणे सांगितले.
चतुर्वर्णात्मकः पूर्वं गृहस्थस्याश्रमः स्थितः
पूर्वी गृहस्थाश्रम हा चारही जातींसाठी स्थिर केला होता.
यथाक्रमं च वक्ष्यामि व्रतैश्च नियमैस्तथा
आता मी सर्व नियम आणि व्रतांचा योग्य क्रमाने खुलासा करून सांगतो.
इत्येष वै गृहस्थस्य समासाद्धर्मसंग्रहः
हेच गृहस्थासाठीच्या कर्तव्यांचा संक्षिप्त संग्रह आहे.
गुरुशुश्रूषणं भैक्ष्यंविद्यार्थी ब्रह्मचारिणः
विद्या मिळवू इच्छिणाऱ्या ब्रह्मचारीसाठी गुरूची सेवा करणे आणि भिक्षा मागणे हे कर्तव्य आहे.
उभे संध्ये वगाहश्च होमश्चारण्यवासिनाम्
वनवासासाठी दोन्ही संध्याकाळी स्नान करणे आणि होम करणे हे ठरवले आहे.
अप्रमादो ऽव्यवायश्च दया भूतेषु च क्षमा
सावधानता, विषयांपासून दूर राहणे, सर्व जीवांवर दया आणि क्षमा ठेवणे हे आवश्यक आहे.
दशलक्षणको ह्येष धर्मः प्रोक्तः स्वयंभूवा
हा दहा प्रकारचा धर्म स्वयंभूने सांगितला आहे.
तेषां स्थानान्यशुष्मिं च संस्थिताना मचष्ट सः
या सर्वांत स्थिर झालेल्यांची स्थाने त्याने स्पष्ट केली.
स्मृतं तेषां तु यत् स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्
त्यांच्यासाठी सांगितलेले स्थान हेच गुरूजवळ राहणाऱ्यांचे स्थान आहे.
प्राजापत्यं गृहस्थानां न्यासिनां ब्रह्मणःक्षयम्
गृहस्थांसाठी प्राजापत्य असे म्हणतात आणि संन्याशांसाठी ब्रह्मात विलीन होणे हे अंतिम स्थान आहे.
स्थानान्याश्रमिणस्तानि ब्रह्मस्थानस्थितानि तु
इतर आश्रमांची स्थानेही ब्रह्माच्या स्थानातच स्थिर आहेत.
पंथानः पितृयानास्तु समृताश्चत्वार एव ते
पितृयात्रेचे चार मार्ग सांगितले आहेत.
तथैव पितृयानानां चन्द्रमा द्वारमुच्यते
पितृयात्रेकरिता चंद्र हा द्वार म्हणून ओळखला जातो.
यदा प्रजा ना वर्द्धंत वर्णधर्मसमासिकाः
जेव्हा आपापल्या धर्माचे पालन करणारे जीव वाढत नाहीत,
आत्मनस्तु शरीरेभ्यस्तुल्याश्चैवात्मना तु ताः
त्यांनी स्वतःच्या शरीरातून, स्वतःच्या आत्म्यापासून, स्वतःसारखेच जीव निर्माण केले.
ततो ऽन्यां मानसीं सो ऽथ प्रजाः स्रष्टुं प्रचक्रमे
मग त्याने मनातून इतर संतती निर्माण करण्यास सुरुवात केली.
धर्मार्थकाममोक्षाणां वार्त्तानां साधकाश्च याः
धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष आणि उपजीविकेचे साधन साधणारे हेच होते.