पश्यन्नुद्विग्नहृदयस्तूर्णं प्रापाश्रमं विभुः
हे पाहून, त्याचे मन अस्वस्थ झाले आणि तो लवकरच आश्रमात पोहोचला.
नविभूतेव शोकेन प्रारुदद्रेणुका पुनः
शोकाने जणू भान हरपलेल्या रेणुकेने पुन्हा रडायला सुरुवात केली.
उभाभ्यामपि हस्ताभ्यामुदरं समताडयत्
त्याने दोन्ही हातांनी आपले पोट सारखेच मारले.
कुररीमिव शोकार्त्ता दृष्ट्वा दुःखमुपेयिवान्
ती दुःखाने व्याकुळ झालेल्या कुररीसारखी दिसत होती, हे पाहून तोही दुःखाने भरून गेला.
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां तस्थौ भूमावर्धोमुखः
त्याच्या डोळ्यांतून अश्रू भरले होते, तो जमिनीवर खाली मान घालून उभा राहिला.
किमिदं भृगुशार्दूल नैतत्वय्युपपाद्यते
भृगुकुळातील श्रेष्ठा, हे काय घडले? हे तुझ्यासारख्या व्यक्तीस शोभणारे नाही.
धृतिमन्तो महान्तस्तु दुःखं कुर्वति न व्यये
खरेच, मोठ्या आणि धीरगंभीर लोकांना दुःखाने कधीही जिंकता येत नाही.
त्यज शोकं महाबाहो न तत्पात्रं भवदृशाः
महाबाहो, दुःख सोडून दे; तुझ्यासारख्या व्यक्तीस असे वागणे योग्य नाही.
शोकस्तस्यावकाशं त्वं कथं त्दृदि नियच्छसि
अशा धैर्यवान मनाने तू दुःखाला जागा कशी देतोस?
रुदतीं बत वैधव्यशं कापहतचेतनाम्
हाय, ती विधवा रडत आहे, तिचे मन दुर्दैवाने खचले आहे.
तस्मादतीतमखिलं त्यक्त्वा कृत्यं विचिन्तय
म्हणून, जे काही घडून गेले ते सोडून दे आणि आता काय करावे हे विचार कर.
रामः संस्तंभयामास शनैरात्मानमात्मना
रामाने हळूहळू स्वतःच्या प्रयत्नाने आपले मन स्थिर केले.
त्रिःसप्तकृत्वो हस्ताभ्यामुदरं समताडयत्
त्याने एकवीस वेळा दोन्ही हातांनी आपले पोट मारले.
रुदतीमलमंबेति सांत्वयामास मातरम्
तो म्हणाला, 'आता पुरे रडू नको,' असे म्हणून त्याने आईचे सांत्वन केले.
त्रिःसप्तकृत्वो यदिदं त्वया वक्षः समाहतम्
तू ज्या प्रकारे एकवीस वेळा आपले छाती मारलीस—
हनिष्ये भुवि सर्वत्र सत्यमेतद्ब्रविमि ते
मी पृथ्वीवर सर्वत्र मार करीन—हे मी तुला खरे सांगतो.
नास्त्येव नूनमायातमतिक्रान्तस्य वस्तुनः
खरंच, जे घडून गेले ते पुन्हा परत येत नाही.
कृच्छ्राद्धैर्यं समालंब्य तथेति प्रत्यभाषत
ती मोठ्या कष्टाने मन स्थिर करून म्हणाली, 'तसेच होवो.'
अग्नौ सत्कर्त्तुमारेभे देहं राजन्यथविधि
त्याने राजाच्या देहाचे अग्नीत योग्य रीतीने संस्कार करण्यास सुरुवात केली.
पुत्रान्सर्वान्समाहूय त्विदं वचनमब्रवीत्
त्याने सर्व पुत्रांना बोलावून हे शब्द सांगितले:
अनुगन्तुमिहेच्छामि तन्मे ऽनुज्ञातुमर्हथ
मी त्याच्या मागे इथे जावे अशी माझी इच्छा आहे; कृपया मला यासाठी परवानगी द्या.
भर्त्रा विरहिता तेन प्रवर्त्तिष्ये विनिन्दिता
पतीपासून वेगळी झाल्यावर, लोक निंदा करतील तरी मी असेच पुढे जाईन.
यथा तेन प्रवर्त्तिष्ये परत्रापि सहानिशम्
जसे मी या जगात त्याच्या सोबत वागेन, तसेच पुढच्या जन्मातही नेहमीच त्याच्यासोबत राहीन.
भर्तुर्मम भविष्यामि पितृलोकप्रियातिथिः
मी पतीच्या पितृलोकात त्याची प्रिय पाहुणी होईन.
प्रतिभूय न वक्तव्यं यदि मत्प्रियमिच्छथ
जर तुम्हाला माझे सुख हवे असेल, तर याविषयी विरोध करू नका.
अग्निं प्रविश्य भर्त्तारमनुगन्तुं मनोदधे
पतीच्या मागे जाण्याचा निश्चय करून मी अग्नित प्रवेश केला.
समाभाष्यातिगंभीरा वागुवाचाशरीरीणी
मग एक गूढ, देह नसलेली, पण स्पष्ट अशी वाणी ऐकू आली.
मा कार्षीः साहसं भद्रे प्रवक्ष्यामि प्रियं तव
हे सोज्ज्वळे, असा उतावळेपणा करू नकोस; मी तुला तुझे प्रिय असलेले सांगतो.
न मर्त्तव्यन्त्वया सर्वो जीवन्भद्राणि पश्यति
तुला मरायचे नाही; कारण जो जिवंत असतो तोच शुभ गोष्टी पाहतो.
निमित्तमन्तरीकृत्य किञ्चिदेव शुचिस्मिते
हे निर्मळ हास्य असलेल्या, एखाद्या कारणाचा बहाणा करून,