निश्चेष्टं परितं भूमौ ददर्श पतिमात्मनः
तिने आपल्या पतीला जमिनीवर निश्चेष्ट पडलेले पाहिले.
अन्वाहतेवाशनिना मूर्छितान्यपतद्भुवि
जणू काही वीज कोसळल्यासारखी ती बेशुद्ध होऊन खाली पडली.
पतित्वोत्थाय सा भूयः सुस्वरं प्ररुरोद ह
पडून पुन्हा उठून ती स्पष्ट आवाजात जोरजोराने रडू लागली.
अश्रुपूर्ममुखी दीना पतिता शोकसागरे
तिच्या चेहऱ्यावर अश्रूंचा पूर होता, ती फारच दुःखी होती आणि शोकाच्या समुद्रात बुडाली होती.
हा धिगत्यन्तशान्त त्वं नैव काङ्क्षेत चेदृशम्
हाय! हाय! पूर्ण शांत असलेल्या तुझ्यासारख्या व्यक्तीला असे काही कधीच आवडले नसते.
क्षिप्त्वानाथामगाधे मां क्व च यातो ऽसि मानद
मला असहाय्य अवस्थेत या खोल गर्तेत टाकून, तू कुठे गेलास, हे मान देणाऱ्या?
यासि यत्र त्वमेकाकी तत्र मां नेतुमर्हसि
तू जिथे एकटा चाललास, तिथे मलाही घेऊन जावे लागेल.
न दीर्यते महाभाग कठिनाः खलु योषितः
धन्य आहेस, पण बायकांची मने खरंच कठोर असतात, म्हणून ती तुटत नाहीत.
चुक्रोश रामरामेति भृशं दुःखपरिप्लुता
ती तीव्र दुःखाने भरून 'राम! राम!' असे पुन्हा पुन्हा ओरडू लागली.
अकृतव्रणसंयुक्तः स्वाश्रमाय न्यवर्त्तत
कोणतीही जखम न लागता, तो आपल्या आश्रमाकडे परत वळला.
पश्यन्नुद्विग्नहृदयस्तूर्णं प्रापाश्रमं विभुः
हे पाहून, त्याचे मन अस्वस्थ झाले आणि तो लवकरच आश्रमात पोहोचला.
नविभूतेव शोकेन प्रारुदद्रेणुका पुनः
शोकाने जणू भान हरपलेल्या रेणुकेने पुन्हा रडायला सुरुवात केली.
उभाभ्यामपि हस्ताभ्यामुदरं समताडयत्
त्याने दोन्ही हातांनी आपले पोट सारखेच मारले.
कुररीमिव शोकार्त्ता दृष्ट्वा दुःखमुपेयिवान्
ती दुःखाने व्याकुळ झालेल्या कुररीसारखी दिसत होती, हे पाहून तोही दुःखाने भरून गेला.
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां तस्थौ भूमावर्धोमुखः
त्याच्या डोळ्यांतून अश्रू भरले होते, तो जमिनीवर खाली मान घालून उभा राहिला.
किमिदं भृगुशार्दूल नैतत्वय्युपपाद्यते
भृगुकुळातील श्रेष्ठा, हे काय घडले? हे तुझ्यासारख्या व्यक्तीस शोभणारे नाही.
धृतिमन्तो महान्तस्तु दुःखं कुर्वति न व्यये
खरेच, मोठ्या आणि धीरगंभीर लोकांना दुःखाने कधीही जिंकता येत नाही.
त्यज शोकं महाबाहो न तत्पात्रं भवदृशाः
महाबाहो, दुःख सोडून दे; तुझ्यासारख्या व्यक्तीस असे वागणे योग्य नाही.
शोकस्तस्यावकाशं त्वं कथं त्दृदि नियच्छसि
अशा धैर्यवान मनाने तू दुःखाला जागा कशी देतोस?
रुदतीं बत वैधव्यशं कापहतचेतनाम्
हाय, ती विधवा रडत आहे, तिचे मन दुर्दैवाने खचले आहे.
तस्मादतीतमखिलं त्यक्त्वा कृत्यं विचिन्तय
म्हणून, जे काही घडून गेले ते सोडून दे आणि आता काय करावे हे विचार कर.
रामः संस्तंभयामास शनैरात्मानमात्मना
रामाने हळूहळू स्वतःच्या प्रयत्नाने आपले मन स्थिर केले.
त्रिःसप्तकृत्वो हस्ताभ्यामुदरं समताडयत्
त्याने एकवीस वेळा दोन्ही हातांनी आपले पोट मारले.
रुदतीमलमंबेति सांत्वयामास मातरम्
तो म्हणाला, 'आता पुरे रडू नको,' असे म्हणून त्याने आईचे सांत्वन केले.
त्रिःसप्तकृत्वो यदिदं त्वया वक्षः समाहतम्
तू ज्या प्रकारे एकवीस वेळा आपले छाती मारलीस—
हनिष्ये भुवि सर्वत्र सत्यमेतद्ब्रविमि ते
मी पृथ्वीवर सर्वत्र मार करीन—हे मी तुला खरे सांगतो.
नास्त्येव नूनमायातमतिक्रान्तस्य वस्तुनः
खरंच, जे घडून गेले ते पुन्हा परत येत नाही.
कृच्छ्राद्धैर्यं समालंब्य तथेति प्रत्यभाषत
ती मोठ्या कष्टाने मन स्थिर करून म्हणाली, 'तसेच होवो.'
अग्नौ सत्कर्त्तुमारेभे देहं राजन्यथविधि
त्याने राजाच्या देहाचे अग्नीत योग्य रीतीने संस्कार करण्यास सुरुवात केली.
पुत्रान्सर्वान्समाहूय त्विदं वचनमब्रवीत्
त्याने सर्व पुत्रांना बोलावून हे शब्द सांगितले: