पश्यतां सर्वभूतानां गगनं प्रत्यपद्यत
सर्व जीव बघत असताना ती आकाशात गेली.
प्रसह्य बद्ध्वा तद्वत्सं जग्मुरेवातिनिर्घृणाः
त्याचप्रमाणे त्या निर्दयी लोकांनी वासरालाही जबरदस्तीने बांधून नेले.
स पापस्तरसा राज्ञः सन्निधिं समुपागमत्
तो पापी माणूस पटकन राजाच्या समोर गेला.
तद्व्रत्तान्तमशेषेण व्याचचक्षे ससाध्वसः
तो घाबरलेला संपूर्ण प्रकार सविस्तर सांगू लागला.
उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने एकोनत्रिंशत्तमो ऽध्यायः
उपोद्घात विभागातील अर्जुनाच्या कथेत एकोणतीसावे अध्याय
उद्विग्नचेताः सुभृशं चिन्तयामास नैकधा
त्याचे मन फारच अस्वस्थ झाले आणि तो अनेक प्रकारे विचार करू लागला.
ब्रह्मस्वहरणे वाञ्छा तद्धत्या चातिगर्हिता
ब्राह्मणाचे धन घेण्याची इच्छा आणि त्याचा वध — हे दोन्ही अत्यंत निंदनीय आहेत.
वचनं तर्हि तां जह्यां विमूढात्मा गतत्रपः
मग मी तिचे बोलणे न ऐकावे का, विवेक हरपून आणि लाज न ठेवता?
स्वपुरं प्रतिचक्राम सबलः सानुगस्ततः
मग तो आपल्या सैन्यासह आणि अनुयायांसह स्वतःच्या नगरात परत गेला.
आश्रमात्सहसा राजन्विनिश्चक्राम रेणुका
राजा, तेव्हा रेणुका अचानक आश्रमातून बाहेर पडली.
निश्चेष्टं परितं भूमौ ददर्श पतिमात्मनः
तिने आपल्या पतीला जमिनीवर निश्चेष्ट पडलेले पाहिले.
अन्वाहतेवाशनिना मूर्छितान्यपतद्भुवि
जणू काही वीज कोसळल्यासारखी ती बेशुद्ध होऊन खाली पडली.
पतित्वोत्थाय सा भूयः सुस्वरं प्ररुरोद ह
पडून पुन्हा उठून ती स्पष्ट आवाजात जोरजोराने रडू लागली.
अश्रुपूर्ममुखी दीना पतिता शोकसागरे
तिच्या चेहऱ्यावर अश्रूंचा पूर होता, ती फारच दुःखी होती आणि शोकाच्या समुद्रात बुडाली होती.
हा धिगत्यन्तशान्त त्वं नैव काङ्क्षेत चेदृशम्
हाय! हाय! पूर्ण शांत असलेल्या तुझ्यासारख्या व्यक्तीला असे काही कधीच आवडले नसते.
क्षिप्त्वानाथामगाधे मां क्व च यातो ऽसि मानद
मला असहाय्य अवस्थेत या खोल गर्तेत टाकून, तू कुठे गेलास, हे मान देणाऱ्या?
यासि यत्र त्वमेकाकी तत्र मां नेतुमर्हसि
तू जिथे एकटा चाललास, तिथे मलाही घेऊन जावे लागेल.
न दीर्यते महाभाग कठिनाः खलु योषितः
धन्य आहेस, पण बायकांची मने खरंच कठोर असतात, म्हणून ती तुटत नाहीत.
चुक्रोश रामरामेति भृशं दुःखपरिप्लुता
ती तीव्र दुःखाने भरून 'राम! राम!' असे पुन्हा पुन्हा ओरडू लागली.
अकृतव्रणसंयुक्तः स्वाश्रमाय न्यवर्त्तत
कोणतीही जखम न लागता, तो आपल्या आश्रमाकडे परत वळला.
पश्यन्नुद्विग्नहृदयस्तूर्णं प्रापाश्रमं विभुः
हे पाहून, त्याचे मन अस्वस्थ झाले आणि तो लवकरच आश्रमात पोहोचला.
नविभूतेव शोकेन प्रारुदद्रेणुका पुनः
शोकाने जणू भान हरपलेल्या रेणुकेने पुन्हा रडायला सुरुवात केली.
उभाभ्यामपि हस्ताभ्यामुदरं समताडयत्
त्याने दोन्ही हातांनी आपले पोट सारखेच मारले.
कुररीमिव शोकार्त्ता दृष्ट्वा दुःखमुपेयिवान्
ती दुःखाने व्याकुळ झालेल्या कुररीसारखी दिसत होती, हे पाहून तोही दुःखाने भरून गेला.
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां तस्थौ भूमावर्धोमुखः
त्याच्या डोळ्यांतून अश्रू भरले होते, तो जमिनीवर खाली मान घालून उभा राहिला.
किमिदं भृगुशार्दूल नैतत्वय्युपपाद्यते
भृगुकुळातील श्रेष्ठा, हे काय घडले? हे तुझ्यासारख्या व्यक्तीस शोभणारे नाही.
धृतिमन्तो महान्तस्तु दुःखं कुर्वति न व्यये
खरेच, मोठ्या आणि धीरगंभीर लोकांना दुःखाने कधीही जिंकता येत नाही.
त्यज शोकं महाबाहो न तत्पात्रं भवदृशाः
महाबाहो, दुःख सोडून दे; तुझ्यासारख्या व्यक्तीस असे वागणे योग्य नाही.
शोकस्तस्यावकाशं त्वं कथं त्दृदि नियच्छसि
अशा धैर्यवान मनाने तू दुःखाला जागा कशी देतोस?
रुदतीं बत वैधव्यशं कापहतचेतनाम्
हाय, ती विधवा रडत आहे, तिचे मन दुर्दैवाने खचले आहे.