न चुक्रोधाक्रोधनत्वं सतो हि परमं धनम्
तो रागावला नाही, कारण राग न येणे हे सत्पुरुषांचे मोठे धन आहे.
जगत्सर्वं क्षयं तस्य चिन्तयन्न प्रचुक्रुधे
आपल्यामुळे साऱ्या जगाचा नाश होईल असे विचारून तो रागावला नाही.
रामेणाभूत्ततो नित्यं शान्त एव महातपाः
रामामुळे तो महान तपस्वी नेहमी शांत राहू लागला.
निपपात महातेजा धरण्यां गतचेतनः
महातेजस्वी तो भान हरपून जमिनीवर कोसळला.
किङ्करानादिशच्छीघ्रं धेनोरानयने बलात्
त्याने गायीला जबरदस्तीने आणा अशी आज्ञा सेवकांना पटकन दिली.
कशाभिरभिहन्यन्त चकृषुश्च निनीषया
त्यांनी तिला चाबकाने मारले आणि चाकांनी ओढून नेण्याचा प्रयत्न केला.
हन्यमाना भृशं तैश्च चुक्रुधे च पयस्विनी
त्यांनी तिला जोरात मारल्यामुळे ती दूध देणारी गाय खूप संतापली.
आकृष्य पाशान् सुदृढान् कृत्वात्मानममोचयत्
मजबूत दोर खेचून तिने स्वतःला सोडवले.
हुंहारवं प्रकुर्वाणा सर्वतो ऽह्यपतद्रुषा
ती मोठ्याने 'हुं' असा आवाज करत सर्व बाजूंना वेगाने धावली.
राजमन्त्रिबलं सर्वं व्यद्रावयदमर्षिता
रागाच्या भरात तिने राजाचे मंत्री आणि सैन्य सगळे पांगवले.
पश्यतां सर्वभूतानां गगनं प्रत्यपद्यत
सर्व जीव बघत असताना ती आकाशात गेली.
प्रसह्य बद्ध्वा तद्वत्सं जग्मुरेवातिनिर्घृणाः
त्याचप्रमाणे त्या निर्दयी लोकांनी वासरालाही जबरदस्तीने बांधून नेले.
स पापस्तरसा राज्ञः सन्निधिं समुपागमत्
तो पापी माणूस पटकन राजाच्या समोर गेला.
तद्व्रत्तान्तमशेषेण व्याचचक्षे ससाध्वसः
तो घाबरलेला संपूर्ण प्रकार सविस्तर सांगू लागला.
उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने एकोनत्रिंशत्तमो ऽध्यायः
उपोद्घात विभागातील अर्जुनाच्या कथेत एकोणतीसावे अध्याय
उद्विग्नचेताः सुभृशं चिन्तयामास नैकधा
त्याचे मन फारच अस्वस्थ झाले आणि तो अनेक प्रकारे विचार करू लागला.
ब्रह्मस्वहरणे वाञ्छा तद्धत्या चातिगर्हिता
ब्राह्मणाचे धन घेण्याची इच्छा आणि त्याचा वध — हे दोन्ही अत्यंत निंदनीय आहेत.
वचनं तर्हि तां जह्यां विमूढात्मा गतत्रपः
मग मी तिचे बोलणे न ऐकावे का, विवेक हरपून आणि लाज न ठेवता?
स्वपुरं प्रतिचक्राम सबलः सानुगस्ततः
मग तो आपल्या सैन्यासह आणि अनुयायांसह स्वतःच्या नगरात परत गेला.
आश्रमात्सहसा राजन्विनिश्चक्राम रेणुका
राजा, तेव्हा रेणुका अचानक आश्रमातून बाहेर पडली.
निश्चेष्टं परितं भूमौ ददर्श पतिमात्मनः
तिने आपल्या पतीला जमिनीवर निश्चेष्ट पडलेले पाहिले.
अन्वाहतेवाशनिना मूर्छितान्यपतद्भुवि
जणू काही वीज कोसळल्यासारखी ती बेशुद्ध होऊन खाली पडली.
पतित्वोत्थाय सा भूयः सुस्वरं प्ररुरोद ह
पडून पुन्हा उठून ती स्पष्ट आवाजात जोरजोराने रडू लागली.
अश्रुपूर्ममुखी दीना पतिता शोकसागरे
तिच्या चेहऱ्यावर अश्रूंचा पूर होता, ती फारच दुःखी होती आणि शोकाच्या समुद्रात बुडाली होती.
हा धिगत्यन्तशान्त त्वं नैव काङ्क्षेत चेदृशम्
हाय! हाय! पूर्ण शांत असलेल्या तुझ्यासारख्या व्यक्तीला असे काही कधीच आवडले नसते.
क्षिप्त्वानाथामगाधे मां क्व च यातो ऽसि मानद
मला असहाय्य अवस्थेत या खोल गर्तेत टाकून, तू कुठे गेलास, हे मान देणाऱ्या?
यासि यत्र त्वमेकाकी तत्र मां नेतुमर्हसि
तू जिथे एकटा चाललास, तिथे मलाही घेऊन जावे लागेल.
न दीर्यते महाभाग कठिनाः खलु योषितः
धन्य आहेस, पण बायकांची मने खरंच कठोर असतात, म्हणून ती तुटत नाहीत.
चुक्रोश रामरामेति भृशं दुःखपरिप्लुता
ती तीव्र दुःखाने भरून 'राम! राम!' असे पुन्हा पुन्हा ओरडू लागली.
अकृतव्रणसंयुक्तः स्वाश्रमाय न्यवर्त्तत
कोणतीही जखम न लागता, तो आपल्या आश्रमाकडे परत वळला.