तत्प्रसादसमुन्नद्धा मज्जयं त्यनयोन्मुखाः
त्या कृपेने उन्नत होऊन, ते नाशाच्या हेतूने बुडत आहेत.
तन्मतानुप्रवृत्तिश्च राजा सद्यो विषीदति
त्याच्या सल्ल्यानुसार वागल्यावर, राजा लगेचच संकटात सापडतो.
आत्मना सह दुर्बुद्धिर्लोहनौरिव मज्जयेत्
वाईट बुद्धी असलेला माणूस स्वतःसकट लोखंडाच्या होडीसारखा बुडतो.
मतमस्य सुदुर्बुद्धेर्नानुवर्त्तितुमर्हसि
अत्यंत वाईट विचार असलेल्या याच्या मताचे अनुसरण करू नकोस.
आक्षिप्य मन्त्री राजानमिदं भूयो ह्यभाषत
मंत्र्याने राजाला दोष देऊन पुन्हा असे बोलला:
महान्ति राजकार्याणि द्विजैर्वेत्तुं न शक्यते
राजाचे मोठे काम ब्राह्मणांना समजणे शक्य नाही.
विना वै भोजनादाने कार्यं विप्रो न विन्दति
जेव्हा पर्यंत जेवण व दान मिळत नाही, तेव्हा ब्राह्मण आपले काम करत नाही.
प्रतिसंग्राहयणीयश्च नाधिकं साधितं क्वचित्
त्याला फक्त जे योग्य आहे तेच द्यावे; त्यापेक्षा जास्त कधीही देऊ नये.
नोचेद्राज्यं परित्यज्य गच्छस्वतपसे वनम्
नाहीतर, राज्य सोडून तपासाठी वनात जा.
प्रसह्य हरणे वापि नाधर्मस्ते भविष्यति
जरी जबरदस्तीने घेतले तरी तुझ्यावर पाप येणार नाही.
दत्त्वा मूल्यं गवाश्वाद्यमृषेर्थेनुः प्रगृह्यताम्
गायी, घोडे किंवा इतर संपत्तीचे मोल देऊन, ऋषीची गाय घे.
तपोधनानां हि कुतो रत्नसंग्रहणादरः
तपश्चर्येने संपन्न असणाऱ्यांना रत्न गोळा करण्याची इच्छा कुठे असते?
तस्मात्ते सर्वथा धेनुं याचितः संप्रदास्यति
म्हणून, मागितल्यावर तो नक्कीच तुला ती गाय देईल.
संगृह्य वित्तं विपुलं धेनुं तां प्रतिदास्यति
खूप संपत्ती मिळाल्यावर, तो ती गाय परत देईल.
इति मे वर्त्तते बुद्धिः कथं वा मन्यते भवान्
माझी अशी समजूत आहे; पण आपले काय मत आहे?
दत्त्वा चाभीप्सितं तस्मै तां गामानय मन्त्रिक
त्याला हवे ते देऊन, ती गाय घेऊन ये, मंत्री.
निवृत्य प्रययौ शीघ्रं जमदग्नेरथाश्रमम्
मग तिथून निघून तो पटकन जमदग्नीच्या आश्रमाकडे गेला.
समिदानयनार्थाय रामो ऽपि प्रययौ वनम्
रामही समिधा आणण्यासाठी वनात गेला.
प्रणम्य मुनिशार्दूलमिदं वचनमब्रवीत्
त्या ऋषीमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या ऋषीला वंदन करून त्याने असे शब्द सांगितले.
रत्नभूता च धेनुः सा भुवि दोग्ध्रीष्वनुत्तमा
ती गाय रत्नासारखी होती आणि पृथ्वीवरील सर्वांत उत्तम दूध देणारी होती.
आदाय गोरत्नभूतां धेनुं मे दातुमर्हसि
तू ती रत्नासारखी गाय माझ्याकडे दे, असे तुला योग्य आहे.
राजा वदान्यः स कथं ब्रह्मस्वमभिवाञ्छति
तो उदार राजा ब्राह्मणाचे धन कसे काय इच्छू शकतो?
गवायुतेन तस्मात्त्वं तस्मै तां दातुमर्हसि
म्हणून तू त्याला दहा हजार गायींच्या बदल्यात ती गाय द्यावी.
हविर्धानीं च वै तस्मान्नोत्सहे दातुमञ्जसा
मी ती यज्ञासाठीची गाय सरळपणे देऊ शकत नाही.
देहि धेनुमिमामेकां तत्ते श्रेयो भविष्यति
ही एक गाय दे, त्यामुळे तुझेच भले होईल.
गुरुणा याचितं किं ते वचसा नृपतेः पुनः
गुरूने मागितले असताना तुला पुन्हा राजाच्या शब्दांची काय गरज?
यथा बलेन नीतायां तस्यां त्वं किं करिष्यसि
ती गाय बळजबरीने नेली गेली तर तू काय करशील?
विप्रो ऽहं किं करिष्यामि स्वेच्छावितरणं विना
मी ब्राह्मण आहे; माझ्या इच्छेविना मी काय करू शकतो?
प्रसह्य नेतुमारेभे मुनेस्तस्य पयस्विनीम्
त्याने त्या ऋषीच्या दूध देणाऱ्या गायीला जबरदस्तीने नेण्यास सुरुवात केली.
उपोद्धातपादे ऽष्टाविंशतितमो ऽध्यायः
उपोद्घातपादातील अठ्ठाविसावे अध्याय.