अहो ऽस्य तपसः सिद्धिर्लोक विस्मयदायिनी
वा! त्याच्या तपश्चर्येचे फळ जगाला अचंबित करणारे आहे.
किं मे सकलराज्येन योगर्द्ध्या वाप्यनल्पया
मला या संपूर्ण राज्याचा किंवा मोठ्या योगसंपत्तीचाही काय उपयोग?
अनयोत्पादिता नूनं संपत्स्वर्गसदामपि
तीच्या कृपेनेच, स्वर्गात राहणाऱ्यांनाही मिळणारी समृद्धी निर्माण झाली आहे, यात शंका नाही.
अस्या धेनोरहं मन्ये कलां नार्हति षोडशीम्
माझी लायकी या गायीच्या सोळाव्या भागालाही नाही, असं मला वाटतं.
चन्द्रगुप्तो ऽब्रवीन्मन्त्री कृताञ्जलि पुटस्तदा
त्या वेळी चाणक्याने हात जोडून चंद्रगुप्ताला म्हणाले.
रक्षितेन च राज्येन पुर्या वा किं फलं तव
संरक्षित राज्य किंवा सुरक्षित नगर मिळालं तरी त्याचा तुला काय उपयोग?
वर्त्तते नार्द्धमपि ते राज्यं शून्यं तव प्रभो
राजा, तुझं राज्य आता रिकामं झालं आहे; त्यातलं अर्धंसुद्धा उरलेलं नाही.
भवनानि मनोज्ञानि मनोज्ञाश्च तथा स्त्रियः
राजवाडे सुंदर आहेत आणि स्त्रियाही तितक्याच आकर्षक आहेत.
धेनो तस्यां क्षणेनैव विलीनं पश्यतो मम
पण माझ्या डोळ्यांसमोर, हे सर्व एका क्षणात त्या गायीमध्ये विलीन झालं.
एवंप्रभावा सा यस्य तस्य किं दुर्लं भवेत्
ज्याच्याकडे असा प्रभाव आहे, त्याच्यासाठी काहीच कठीण नाही.
यदि ते ऽनुमतं कृत्यमाख्येयमनुजीविभिः
जर हे कृत्य तुला मान्य असेल, तर तुझे सेवक ते सांगू शकतात.
ब्रह्मस्वं नापहर्तव्यमिति मे शङ्कते मनः
माझ्या मनात शंका येते की, ब्राह्मणाचं धन घेणं योग्य नाही.
गर्गो मतिमतां श्रेष्ठो गर्हयन्निव भूपते
राजा, बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठ असलेले गर्ग, जणू काही तिरस्कार करत असल्यासारखे म्हणाले,
ब्रह्मस्वसदृशं लोके दुर्जरं नेह विद्यते
या जगात ब्राह्मणाच्या धनासारखं सहन करायला कठीण दुसरं काहीच नाही.
कुलं समूलं दहति ब्रह्मस्वारणिपावकः
ब्राह्मणाच्या धनाचा अग्नी संपूर्ण कुटुंबाला मुळासकट जाळून टाकतो.
पुत्रपौत्रान्तफलदं विपाककटु पार्थिव
हे, राजा, हे कृत्य मुलं आणि नातवंडांपर्यंत दुःखद परिणाम देणारं आहे.
किन्नामासन्न कुरुते नेत्रास द्विप्रलोभितम्
दुसऱ्याच्या संपत्तीच्या लोभाने ज्याचे डोळे झाकले जातात, त्याच्याजवळ काय येत नाही?
आदानं चिन्तयानो हि बाह्मणेष्वभिवाञ्छति
घेण्याचा विचार करताच तो ब्राह्मणांच्या संपत्तीची इच्छा धरतो.
मा कृथास्तद्धि लोकेषु यशोहानिकरं तव
असं करू नकोस, कारण त्यामुळे लोकांत तुझं नाव खराब होईल.
यशांशि कर्मणानेन संप्रतं माव्यनीवशः
या कृतीमुळे आता तुझ्या कीर्तीचा वाटा नष्ट करू नकोस.
तत्प्रसादसमुन्नद्धा मज्जयं त्यनयोन्मुखाः
त्या कृपेने उन्नत होऊन, ते नाशाच्या हेतूने बुडत आहेत.
तन्मतानुप्रवृत्तिश्च राजा सद्यो विषीदति
त्याच्या सल्ल्यानुसार वागल्यावर, राजा लगेचच संकटात सापडतो.
आत्मना सह दुर्बुद्धिर्लोहनौरिव मज्जयेत्
वाईट बुद्धी असलेला माणूस स्वतःसकट लोखंडाच्या होडीसारखा बुडतो.
मतमस्य सुदुर्बुद्धेर्नानुवर्त्तितुमर्हसि
अत्यंत वाईट विचार असलेल्या याच्या मताचे अनुसरण करू नकोस.
आक्षिप्य मन्त्री राजानमिदं भूयो ह्यभाषत
मंत्र्याने राजाला दोष देऊन पुन्हा असे बोलला:
महान्ति राजकार्याणि द्विजैर्वेत्तुं न शक्यते
राजाचे मोठे काम ब्राह्मणांना समजणे शक्य नाही.
विना वै भोजनादाने कार्यं विप्रो न विन्दति
जेव्हा पर्यंत जेवण व दान मिळत नाही, तेव्हा ब्राह्मण आपले काम करत नाही.
प्रतिसंग्राहयणीयश्च नाधिकं साधितं क्वचित्
त्याला फक्त जे योग्य आहे तेच द्यावे; त्यापेक्षा जास्त कधीही देऊ नये.
नोचेद्राज्यं परित्यज्य गच्छस्वतपसे वनम्
नाहीतर, राज्य सोडून तपासाठी वनात जा.
प्रसह्य हरणे वापि नाधर्मस्ते भविष्यति
जरी जबरदस्तीने घेतले तरी तुझ्यावर पाप येणार नाही.