किष्कुः स्मृतो द्विरत्निस्तु द्विचत्वारिंशदंगुलः
'किष्कु' म्हणजे दोन रत्नि, म्हणजे बेचाळीस बोटांच्या जुळणीचं माप.
धनुःसहस्त्रे द्वे तत्र गव्यूतिस्तौः कृता तदा
दोन हजार धनुष्य यांना 'गव्यूति' म्हणतात, तेव्हापासून हे माप ठरलं.
एतेन योजनेनेह सन्निवेशास्ततः कृताः
या पद्धतीने इथल्या वसाहती उभारल्या गेल्या.
चतुर्थ कृतिमं दुग तस्य वक्ष्यामि निर्णयम्
आता मी चौथ्या कृत्रिम किल्ल्याचा निर्णय सांगतो.
रुचकः प्रतिकद्वारं कुमारीपुरमेव च
प्रत्येक दरवाजाजवळ रुचक आणि कुमारिपूर आहे.
हस्तस्रोतो दशश्रेष्ठो नवहस्तोष्ट एव च
हस्तस्रोत हा दहामधला उत्तम आहे, आणि नवहस्त हा आठांपैकी आहे.
त्रिविधानां च दुर्गाणां पर्वतोदकधन्विनाम्
तीन प्रकारच्या किल्ल्यांमध्ये—डोंगर, पाणी आणि धनुष्याच्या आकाराचे.
योजनादर्द्धविष्कम्भमष्टभागाधिकायतम्
त्याचा व्यास अर्धे योजन आहे, आणि लांबीला आठव्या भागाने जास्त आहे.
छिन्नकर्णविकर्णं च व्यजनाकृतिसंस्थितम्
त्याचा आकार वाऱ्याच्या पंख्यासारखा असून, कान तुटलेले किंवा वाकडे आहेत.
चतुरस्रयुतं दिव्यं प्रशस्तं तैः पुरं कृतम्
त्यांनी एक चौरस, दिव्य आणि प्रशंसनीय नगर बांधले.
अत्र मध्यं प्रशंसंति ह्रस्वं काष्ठविवर्ज्जितम्
इथे मधला भाग लहान आणि लाकडाशिवाय असल्यामुळे त्याची स्तुती केली जाते.
नगरादर्द्धविषकंभः खेटं पानं तदूर्द्धतः
नगराच्या अर्ध्या व्यासाएवढे खेडे, आणि त्याच्या वर पान आहे.
द्विक्रोशः परमा सीमा क्षेत्रसीमा चतुर्द्धनुः
सर्वात शेवटची सीमा दोन क्रोश आहे; शेताची सीमा चार धनुष्य आहे.
विंशद्धनुर्ग्राममार्गः सीमामार्गो दशैव तु
गावाचा रस्ता वीस धनुष्यांचा आहे; सीमारेषेचा रस्ता दहा धनुष्यांचा आहे.
नृवाजिरथनागानामसंबाधस्तु संचरः
माणसे, घोडे, रथ आणि हत्ती यांना मोकळा मार्ग आहे.
त्रिका रथ्योपरथ्याः स्युर्द्विका श्चाप्युपरत्यकाः
तीन मुख्य रस्ते आणि उपरस्ते आहेत; दोन दुय्यम गल्ल्या आहेत.
धृतिमार्गस्तूर्द्धषष्ठं क्रमशः पदिकः स्मृतः
धैर्याचा मार्ग सलग साठ-सहा आहे; पायी चालण्याचा मार्ग तसाच मानला जातो.
कृतेषु तेषु स्थानेषु पुनर्गेहगृहाणि वै
ही ठिकाणे तयार झाल्यावर मग पुन्हा घरांची आणि वास्तव्याची उभारणी होते.
तथा कर्तुं समारब्धाश्चिंतयित्वा पुनः पुनः
अशा प्रकारे बांधकाम सुरू करून त्यांनी वारंवार विचार केला आणि योजना आखली.
अत ऊर्द्ध गताश्चान्या एवं तिर्यग्गताः परा
यानंतर इतर काही पुढे गेले आणि काही आडवे गेले.
यथा कृतास्तु तैः शाखास्त स्माच्छालास्तु ताः स्मृताः
ज्याप्रमाणे त्यांनी फांद्या तयार केल्या, त्यांना 'शाखा' असं नाव पडलं.
तस्मात्ताश्च स्मृताः शालाः शालात्वं तासु तत्स्मृतम्
म्हणून त्या 'शाळा' म्हणून ओळखल्या गेल्या, आणि त्यांचं 'शाळा'पण असंच लक्षात राहिलं.
तस्माद् गृहाणि शालाश्च प्रासादाश्चैव संज्ञिता
म्हणून घरं, शाळा आणि राजवाडे यांना अशीच नावं पडली.
नष्टेषु मधुना सार्द्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा
त्या वेळी मधासह कल्पवृक्ष नष्ट झाले.
ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे तदा
मग त्रेतायुगात त्या शाळांची सिद्धी प्रकट झाली.
तासां वृष्ट्युदकानीह यानि मिष्टगतानि च
इथे पावसाचं पाणी आणि जे जमिनीत मुरलं होतं, ते होतं.
ये परस्तादपां स्तोकाः संपाताः पुथिवीतले
आणि जे पाणी पृथ्वीवर इतरत्र थोडं थोडं पडलं होतं,
पुष्पमूलफलिन्यस्तु ओषध्यस्ता हि जज्ञिरे
त्यातून फुलं, मूळं, फळं असणारी वनस्पती आणि औषधी निर्माण झाल्या.
ऋतुपुष्पफलाश्चैव वृक्षा गुल्माश्च जज्ञिरे
ऋतूनुसार फुलं-फळं येणारे झाडं आणि झुडुपं तयार झाली.
तदौषधेन वर्तंते प्रजास्त्रेता मुखे तदा
त्रेतायुगाच्या सुरुवातीला लोक त्या औषधींवरच जगत होते.